Tập 1·Phần I. Giá của vốn toàn cầu

Chương 11

Nước: từ những con sông đầu tiên đến cuộc phân hóa giữa các quốc gia

27 ghi chú nguồn, xếp theo từng mục của chương. Số liệu tính đến 19/10/2026. Mỗi ghi chú có tên bài, đường dẫn đầy đủ, ngày đã đọc và điều cần lưu ý khi đọc.

• Đoạn mở đầu
• Câu hỏi 1
• Câu hỏi 2
• Câu hỏi 3
• Câu hỏi 4
• Câu hỏi 5
• Câu hỏi 6

Đoạn mở đầu

1. 1
   Anadolu Agency, “Global hydropower capacity rises to 1,469 GW as pumped storage hits record level” (https://www.aa.com.tr/en/energy/hydro/global-hydropower-capacity-rises-to-1-469-gw-as-pumped-storage-hits-record-level/57911), đăng 24/6/2026, đọc 19/10/2026; tóm tắt báo cáo World Hydropower Outlook 2026 của Hiệp hội Thủy điện Quốc tế (IHA). Số cuối năm 2025: công suất lắp đặt 1.469 GW; sản xuất 4.095 TWh; 14% nhu cầu điện toàn cầu (bản tin ghi “share of global electricity demand”); thêm 28 GW trong năm; thủy điện tích năng vượt 200 GW lần đầu, đạt 201 GW sau khi thêm 11,7 GW. Bản tin không nêu ảnh hưởng của hạn hán lên sản lượng. Nguồn thứ cấp (bản tin báo chí); chưa đọc báo cáo gốc của IHA. Trang đọc qua công cụ tóm tắt tự động nên cần đối chiếu từng số với báo cáo gốc trước khi in.Cũng dùng ở: Câu hỏi 1
2. 2
   Mongabay, “Aquatic animal and terrestrial meat trades now almost on par, FAO report finds” (https://news.mongabay.com/2026/06/aquatic-animal-and-terrestrial-meat-trades-now-almost-on-par-fao-report-finds/), đăng tháng 6/2026 (trang không ghi ngày đăng), đọc 19/10/2026; tóm tắt báo cáo Tình trạng nghề cá và nuôi trồng thủy sản thế giới 2026 (SOFIA 2026) của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), công bố 16/6/2026 tại Hội nghị Đại dương Của Chúng Ta lần thứ 11 ở Mombasa (Kenya). Số năm 2024: tổng sản lượng thủy sinh kể cả rong tảo 235 triệu tấn; động vật thủy sản nuôi vượt 100 triệu tấn lần đầu; khai thác tự nhiên 92 triệu tấn; 47 nước có sản lượng nuôi lớn hơn khai thác; châu Á chiếm khoảng 89% động vật thủy sản nuôi; khoảng 65 triệu người làm việc trực tiếp; 62,4% trữ lượng được khai thác bền vững (bản tin ghi giảm 2,1 so với báo cáo 2024 mà không nói là điểm phần trăm hay phần trăm tương đối); giá trị thương mại động vật thủy sản 183,1 tỷ USD, thấp hơn khoảng 1% so với 185,3 tỷ USD của thịt bò, heo và gà. Nguồn thứ cấp; chưa đọc báo cáo gốc của FAO; cần đối chiếu từng số trước khi in.Cũng dùng ở: Câu hỏi 1; Câu hỏi 5
3. 3
   Ginger Matchett, Atlantic Council, “Attacks on desalination plants in the Iran war forecast a dark future” (https://www.atlanticcouncil.org/dispatches/attacks-on-desalination-plants-in-the-iran-war-forecast-a-dark-future/), 18/3/2026, đọc 19/10/2026. Phần nước uống từ khử mặn: Qatar gần 99%, Kuwait khoảng 90%, Bahrain khoảng 90%, Oman khoảng 86%, Ả Rập Xê Út khoảng 70%, UAE 42%, Israel 80%; vùng Vịnh cung cấp 40% lượng nước khử mặn của thế giới. Các nhà máy ở Iran và Bahrain bị nhắm vào ngày 7 và 8/3 (bài không nói nhà máy nào bị ngày nào); Kuwait và UAE báo thiệt hại do tên lửa trong cuộc xung đột, không nêu ngày hay chi tiết. Báo cáo tình trạng tình báo Mỹ được bài dẫn: đánh vào hạ tầng nước và thiết bị then chốt có thể khiến các nước vùng Vịnh mất phần lớn nước uống trong vài ngày, và khủng hoảng nước kéo dài nhiều tháng. Chương dùng bài này làm nguồn chính cho các tỷ lệ; chưa đối chiếu với dữ liệu của từng nước.Cũng dùng ở: Câu hỏi 2; Câu hỏi 5
4. 4
   The Week News Desk, “‘No jurisdiction’: India rejects World Bank-backed Indus Waters ruling, says treaty remains in abeyance” (https://www.theweek.in/news/india/2026/08/31/no-jurisdiction-india-rejects-world-bank-backed-indus-waters-ruling-says-treaty-remains-in-abeyance.html), 31/8/2026 18:01 theo giờ Ấn Độ, đọc 19/10/2026; đối chiếu tiêu đề và mô tả của The Wire, 1/9/2026 (https://thewire.in/south-asia/india-rejects-hague-court-of-arbitrations-indus-waters-treaty-award; chỉ đọc được phần mô tả, không có nội dung bài). Tòa Trọng tài cho rằng lý do Ấn Độ nêu chưa đủ để đình chỉ hoặc chấm dứt hiệp ước (bài dẫn News18), và Ấn Độ vẫn phải thực hiện nghĩa vụ về thiết kế và vận hành nhà máy thủy điện trên các sông phía tây; tòa hạn chế Ấn Độ xây thân đập và cửa lấy nước của nhà máy Ratle quá một số mức cho đến 90 ngày sau quyết định cuối cùng của Chuyên gia Trung lập, dự kiến tháng 7/2027. Ấn Độ bác bỏ ngày 31/8/2026: gọi tòa là “cơ quan lập trái phép”, nói “bác bỏ hoàn toàn cái gọi là phán quyết” và “chưa bao giờ ra trước cơ quan này”. Bài nhắc một phán quyết riêng về mức trữ tối đa tháng 5/2026, mà Bộ Ngoại giao Ấn Độ gọi là “vô hiệu”. Bài không nêu ngày của phán quyết mới; chương ghi “cuối tháng 8/2026”. Cần đọc phán quyết gốc của Tòa Trọng tài Thường trực (PCA-2023-14) trước khi in.Cũng dùng ở: Câu hỏi 4
5. 5
   Saleh Salem, The New Arab, “Egypt and Sudan brace for water crisis as Ethiopia tightens GERD flows” (https://www.newarab.com/news/egypt-sudan-brace-crisis-ethiopia-tightens-gerd-flows), 22/7/2026, đọc 19/10/2026. Các trạm đo của Sudan ước tính lượng xả của đập hằng ngày đầu tháng 7/2026 là 150 đến 180 triệu m³, ít hơn nhiều so với lượng xả qua cửa tràn trước đó (theo kỹ sư Sudan); chuyên gia Ai Cập gán một phần cho “điều chỉnh tích nước”; Ethiopia không xác nhận mức giảm và nói có thể vận hành đập như thấy phù hợp; mực nước ở Sudan hạ, và theo báo cáo ảnh hưởng đến các trạm lấy nước ở Khartoum (không có phát biểu trực tiếp của chính phủ Sudan). Bộ Thủy lợi Ai Cập nói chưa có quy tắc vận hành thống nhất hay cơ chế chia sẻ dữ liệu thường xuyên; Ai Cập đòi một thỏa thuận ràng buộc. Phần nước Nile hằng năm của Ai Cập 55,5 tỷ m³; dân số trên 110 triệu; nước bình quân đầu người dưới 500 m³ mỗi năm, so với 2.000 m³ thập niên 1960. Ngoại trưởng Ai Cập nói ngày 1/7/2026 Ai Cập “bảo lưu quyền bảo vệ lợi ích nước” và ngày 19/7/2026 gọi an ninh nước là vấn đề sống còn. Bài là nguồn một phía về lượng xả; chương nêu rõ là “ước tính” và “chưa xác nhận”.Cũng dùng ở: Câu hỏi 3; Câu hỏi 4
6. 6
   Lê Thu, “Xuất khẩu thủy sản, doanh nghiệp chuẩn bị cho kịch bản khó hơn”, Tạp chí Kinh tế Tài chính (Thuế và Hải quan online) (https://thuehaiquan.tapchikinhtetaichinh.vn/xuat-khau-thuy-san-doanh-nghiep-chuan-bi-cho-kich-ban-kho-hon-168784.html), 6/10/2026, đọc 19/10/2026. Xuất khẩu thủy sản 9 tháng đầu năm 2026 đạt 9,103 tỷ USD, tăng 11,4% so với cùng kỳ; tôm 3,75 tỷ USD (tăng 11%, khoảng 41% tổng); cá tra 1,74 tỷ USD (tăng 10,7%). Bài không nêu nguồn của số tổng; phần tôm ghi “theo phân tích của VASEP”. Cần đối chiếu với số của Cục Hải quan hoặc Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) trước khi in. Tỷ trọng tôm 41% do bài nêu; 3,75 chia 9,103 bằng 41,2%.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6
7. 7
   Encyclopaedia Britannica, “Hydraulic civilization” (https://www.britannica.com/print/article/278180), 10/10/2016, đọc 19/10/2026. Karl Wittfogel đưa khái niệm trong Oriental Despotism (1957): nền nông nghiệp phụ thuộc thủy lợi và chống lũ do chính quyền điều hành sinh ra nhà nước tập quyền; ví dụ gồm Ai Cập cổ, Lưỡng Hà, Trung Quốc, Ấn Độ, Mexico và Peru tiền Columbus. Bài nói các tác giả khác tranh luận mức độ trung tâm của thủy lợi; các đặc điểm Wittfogel nêu không phải lúc nào cũng đi cùng nhau và có thể xuất hiện không cần thủy lợi quy mô lớn; Robert McCormick Adams cho rằng chứng cứ khảo cổ không ủng hộ việc coi thủy lợi là nguyên nhân chính của các thể chế cưỡng chế, dù thủy lợi có thể góp phần củng cố quyền lực trong một hệ thống rộng hơn. Bài coi thủy lợi là một nhân tố trong số nhiều nhân tố.

Câu hỏi 1. Nước đi vào những lĩnh vực nào, và áp lực lên nguồn nước đã lớn đến mức nào?

1. 8
   Smart Water Magazine, “Global water under pressure: what AQUASTAT 2025 reveals about agriculture” (https://smartwatermagazine.com/news/smart-water-magazine/global-water-under-pressure-what-aquastat-2025-reveals-about-agriculture), đăng 19/12/2025, đọc 19/10/2026; tóm tắt “AQUASTAT Water Data Snapshot 2025” của FAO. Số năm 2022: nông nghiệp chiếm 71% lượng nước ngọt khai thác (một đoạn khác của cùng bài ghi 72%; chương dùng 71%); đất có tưới chiếm 23% đất canh tác (21,5% năm 2015); áp lực nước toàn cầu (chỉ tiêu 6.4.2 của Mục tiêu Phát triển Bền vững) 18%, mà bài nói che giấu áp lực cao hơn nhiều ở một số vùng; 18 nước ở mức nguy cấp; hơn 733 triệu người sống ở các nước có áp lực cao hoặc nguy cấp. Nguồn thứ cấp; chưa đọc bản gốc của FAO; cần đối chiếu số 71% và 72% trước khi in. Định nghĩa “tỷ lệ giữa lượng nước khai thác và nguồn nước ngọt sẵn có” là định nghĩa chuẩn của chỉ tiêu, không do bài nêu.
2. 9
   Civil Beat, “Data centers consume massive amounts of water, companies rarely say exactly how much” (https://www.civilbeat.org/2025/08/data-centers-consume-massive-amounts-of-water-companies-rarely-say-exactly-how-much/), đăng 25/8/2025, đọc 19/10/2026; dẫn báo cáo “2024 United States Data Center Energy Usage Report” của Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Berkeley (LBNL), công bố 20/12/2024 (https://escholarship.org/uc/item/32d6m0d1; DOI 10.71468/P1WC7Q). Số năm 2023: nước làm mát trực tiếp 17 tỷ gallon Mỹ (64 tỷ lít); nước dùng gián tiếp qua điện 211 tỷ gallon (800 tỷ lít); năm 2028 nước trực tiếp có thể gấp đôi đến gấp bốn lần mức 2023. Tỷ số gián tiếp so với trực tiếp (211 chia 17, khoảng 12,4) do chương tính. Trang tóm tắt của kho escholarship chỉ cho tên, ngày và tác giả, không cho số nước; nguồn thứ cấp; cần đọc báo cáo gốc (https://escholarship.org/content/qt32d6m0d1/qt32d6m0d1.pdf) trước khi in.
3. 10
   CNBC, “Taiwan steps up curbs on water use by chip hub Hsinchu during drought” (https://www.cnbc.com/2021/05/19/taiwan-steps-up-curbs-on-water-use-by-chip-hub-hsinchu-during-drought.html), 19/5/2021, đọc 19/10/2026. Bài gọi đợt hạn là nặng nhất trong lịch sử đảo; hồ chứa miền trung và miền nam dưới 5% dung tích; từ 1/6, nếu không mưa lớn, biện pháp hạn chế ở Tân Trúc và Đài Trung tăng; ở mức báo động đỏ, doanh nghiệp trong hai khu khoa học công nghiệp “nên giảm 17% lượng nước”; TSMC nói với Reuters rằng chưa thấy tác động đến sản xuất, sẽ tiếp tục giảm dùng nước và mua nước bằng xe bồn cho một số nhà máy. Bài không có số lượng nước TSMC dùng. Trang không ghi ngày trong nội dung; ngày 19/5/2021 lấy từ đường dẫn.
4. 11
   Viện Tài nguyên Thế giới (WRI), “25 Countries, Housing One-Quarter of the Population, Face Extremely High Water Stress” (https://www.wri.org/insights/highest-water-stressed-countries), đăng 16/8/2023, đọc 19/10/2026; dữ liệu từ Aqueduct Water Risk Atlas, bộ “Aqueduct 4.0 Current and Future Country Rankings”. Số: 25 nước chứa một phần tư dân số thế giới chịu áp lực cực cao mỗi năm; ít nhất 50% dân số (khoảng 4 tỷ người) chịu áp lực cao ít nhất một tháng mỗi năm; Trung Đông và Bắc Phi 83% dân số, Nam Á 74%; “60% nông nghiệp có tưới của thế giới chịu áp lực cực cao”, nhất là mía, lúa mì, lúa gạo, ngô. Dự báo 2050 (kịch bản nhiệt độ lạc quan): thêm 1 tỷ người; 31% GDP toàn cầu (70 nghìn tỷ USD) chịu áp lực cao, so với 15 nghìn tỷ USD (24%) năm 2010; Ấn Độ, Mexico, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ chiếm hơn một nửa phần GDP bị đe dọa. Trang đọc qua công cụ tóm tắt; số đã chép khớp với đoạn tóm tắt của trang.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 1, 2.

Câu hỏi 2. Nước khử mặn đã trở thành điểm nghẽn an ninh ở vùng Vịnh chưa?

1. 12
   Cecilia Keating, Ayesha Tandon và Giuliana Viglione, Carbon Brief, “Q&A: How climate change and war threaten Iran’s water supplies” (https://www.carbonbrief.org/qa-how-climate-change-and-war-threaten-irans-water-supplies), 13/3/2026 (sửa lần cuối 20/7/2026), đọc 19/10/2026. Nông nghiệp chiếm khoảng 90% lượng nước dùng của Iran (BBC Monitoring; FAO AQUASTAT ghi hơn 90%). Nước ngầm mất khoảng 211 km³ trong 2003–2019, khoảng gấp đôi mức tiêu thụ nước hằng năm, phần lớn do bơm không kiểm soát cho nông nghiệp (số của The Conversation, do Carbon Brief dẫn). World Weather Attribution (WWA): hạn hán 2020–2023 là sự kiện “một lần trong 80 năm” nếu không có nóng lên toàn cầu, nhưng trong khí hậu năm 2023 (nóng hơn 1,2 °C) là “một lần trong 5 năm”. Khử mặn cấp khoảng 3% nước uống (một quan chức công ty nước nhà nước nói với Tehran Times năm 2022); Iran có hơn 163 nhà máy khử mặn. Cuối năm 2025, cơ quan khí tượng cảnh báo các đập cấp nước chính cho Tehran, Tabriz và Mashhad gần “ngày không còn nước”. Ngày 7/3/2026, Iran cáo buộc Mỹ tấn công nhà máy khử mặn ở đảo Qeshm; ngày hôm sau, Bahrain nói Iran gây “thiệt hại vật chất” cho một nhà máy của nước này. Bài không có mức nước hồ chứa cụ thể của Tehran. Sửa lần cuối sau ngày đăng; số đã chép là số của bản đọc ngày 19/10/2026.Cũng dùng ở: Câu hỏi 3

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 3.

Câu hỏi 3. Iran, Ai Cập và Pakistan thiếu nước theo những kiểu khác nhau ra sao?

1. 13
   Egypt Independent, “Egypt faces water scarcity challenges, relies on Nile for 98 percent of water resources: Minister” (https://egyptindependent.com/egypt-faces-water-scarcity-challenges-relies-on-nile-for-98-percent-of-water-resources-min), 11/2/2026, đọc 19/10/2026. Bộ trưởng Tài nguyên nước và Thủy lợi Hani Swelim phát biểu ngày 10/2/2026: sông Nile cấp 98% nguồn nước của Ai Cập; mức nước bình quân đầu người “chỉ 500 mét khối mỗi năm”. Bài không nêu phần nông nghiệp trong tổng lượng nước dùng hay tỷ lệ nhập khẩu lương thực, nên chương không dùng hai số này.
2. 14
   Milling MEA, “Egypt, Indonesia set for close race as world’s top wheat importer in 2025/2026” (https://millingmea.com/egypt-indonesia-set-for-close-race-as-worlds-top-wheat-importer-in-2025-2026/), 21/3/2026, đọc 19/10/2026. Theo dự báo của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA, bài không nêu tên báo cáo), Ai Cập nhập khoảng 13 triệu tấn lúa mì niên vụ 2025/26, mức kỷ lục, và Indonesia cũng khoảng 13 triệu tấn (10,4 triệu tấn niên vụ trước). Sản xuất của Ai Cập khoảng 9,2 triệu tấn niên vụ 2025/26 (bài gán cho vụ thu hoạch dự kiến, không ghi rõ USDA); tiêu thụ dự kiến trên 20 triệu tấn (bài không nêu nguồn). Cần đối chiếu với báo cáo USDA gốc (số nhập khẩu, sản xuất, tiêu thụ) trước khi in; ba số cộng lại không khớp tuyệt đối (13 cộng 9,2 lớn hơn 20) nên chương chỉ dùng số nhập khẩu và số sản xuất, không dùng số tiêu thụ.Cũng dùng ở: Kết luận: trả lời sáu câu hỏi
3. 15
   Hina Ayra, “Thirty days to thirst”, The News (Pakistan), mục ý kiến, 1/5/2026 (https://www.thenews.pk/print/1413007-thirty-days-to-thirst), đọc 19/10/2026. Pakistan “chỉ có khoảng 30 ngày” dung tích trữ nước, so với mốc tham chiếu hay được nêu là 120 ngày; nước bình quân đầu người trên 5.000 m³ lúc độc lập, nay ước tính gần hoặc dưới 1.000 m³; nông nghiệp dùng gần 90% nước sẵn có; dung tích trữ hữu ích quốc gia khoảng 13,68 triệu acre-foot (MAF), so với khoảng 16,26 MAF thập niên 1970, chủ yếu do bồi lắng; Diamer-Bhasha và Mohmand đang xây. Mức giảm khoảng 16% (16,26 trừ 13,68, chia 16,26 bằng 15,9%) do chương tính. Đây là bài ý kiến, không phải số liệu chính thức; cần đối chiếu với dữ liệu của cơ quan nước Pakistan hoặc một bài phân tích có nguồn trước khi in.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 5, 12.

Câu hỏi 4. Thượng nguồn có thật sự nắm quyền không?

1. 16
   All India Radio News on Air, “India says Indus Waters Treaty to remain in abeyance until Pakistan ends support to terrorism” (https://www.newsonair.gov.in/india-says-indus-waters-treaty-to-remain-in-abeyance-until-pakistan-ends-support-to-terrorism), 20/3/2026, đọc 19/10/2026. Đại diện thường trực của Ấn Độ tại Liên Hợp Quốc P. Harish phát biểu nhân Ngày Nước Thế giới: hiệp ước “sẽ ở trạng thái đình chỉ (abeyance) cho đến khi Islamabad chấm dứt hậu thuẫn khủng bố”; Ấn Độ đình chỉ hiệp ước sau vụ tấn công ở Pahalgam “năm ngoái”. Bài không nêu ngày đình chỉ (chương chỉ ghi “năm 2025”) và không nhắc Tòa Trọng tài hay Chuyên gia Trung lập. Phát biểu là của một phía.
2. 17
   Iftikhar A. Drabu, “Indus Water Treaty: Beyond the rhetoric”, Quỹ Nghiên cứu Người quan sát (ORF) (https://www.orfonline.org/expert-speak/indus-water-treaty-beyond-the-rhetoric-49396), 30/3/2019, đọc 19/10/2026. Các sông phía tây (Ấn, Jhelum, Chenab) có dòng chảy khoảng 117 tỷ m³ mỗi năm, hơn 80% dòng chảy lưu vực sông Ấn; sông Chenab và sông Ấn chảy qua hẻm núi hẹp, dốc nên không có tiềm năng “thực hiện được” cho hồ chứa lớn; hiệp ước không cho phép trữ nước trên dòng chính sông Jhelum; tính đến 2019 Ấn Độ chưa xây kho chứa nào trên các sông này; giữ lại toàn bộ cần khoảng 30 hồ cỡ Tehri mỗi năm, xây một hồ như vậy mất khoảng một thập niên, và tác giả ước tính Pakistan sẽ không cảm nhận tác động của việc trữ hay chuyển nước trong 30 đến 50 năm; tiềm năng thủy điện ba sông khoảng 16.000 MW, hai phần ba ở Chenab. Đây là bài phân tích của một cá nhân, đã hơn bảy năm; chương không có số mới hơn về dung tích trữ của Ấn Độ. Cần tìm số mới hơn (Ủy ban Nước Trung ương Ấn Độ hoặc một bài phân tích sau 4/2025) trước khi in.
3. 18
   Xinhua qua The Star (Kenya), “Ethiopia inaugurates Africa’s largest hydropower dam” (https://www.the-star.co.ke/news/africa/2025-09-10-ethiopia-inaugurates-africas-largest-hydropower-dam), đọc 19/10/2026. Đập Đại Phục Hưng của Ethiopia (GERD) khánh thành ngày 9/9/2025 (chú thích ảnh của bài); công suất 5.150 MW; dung tích trữ nước thiết kế 74 tỷ m³; nằm trên sông Nile Xanh gần biên giới Sudan, vùng Benishangul-Gumuz; Ai Cập và Sudan lo đập giảm phần nước của họ; Ethiopia nói dự án không gây hại hạ nguồn. Bài không ghi chi phí. Ngày đăng khác nhau giữa đường dẫn (10/9/2025) và trang (19/9/2025), nên chương ghi “9/2025”. Đối chiếu ngày khánh thành với allAfrica, 9/9/2025 (https://allafrica.com/stories/202509090450.html; chỉ thấy tiêu đề trong kết quả tìm kiếm).
4. 19
   Jim Parsons, Engineering News-Record (ENR), “China launches construction of megadam project” (https://www.enr.com/articles/61081-china-launches-construction-of-megadam-project), 22/7/2025, đọc 19/10/2026. Trạm thủy điện Motuo (Medog) trên sông Yarlung Tsangpo, Tây Tạng: lễ khởi công công bố ngày 19/7/2025; sản lượng dự kiến 300 tỷ kWh mỗi năm; năm trạm bậc thang nối bằng bốn đường hầm dài 20 km qua núi Namcha Barwa; dự kiến vận hành năm 2033; Thủ tướng Lý Cường gọi là “dự án của thế kỷ” theo truyền thông địa phương. Bài không ghi vốn đầu tư và không dẫn Tân Hoa Xã; chương chưa tìm được bản gốc của Tân Hoa Xã.
5. 20
   Trung tâm Stimson, “Mekong Dam Monitor 2024 Progress Report” (https://www.stimson.org/2024/mekong-dam-monitor-2024-progress-report/), 2024 (trang không ghi ngày đăng; báo cáo nói “trong năm 2024 đến nay”), đọc 19/10/2026. Hệ thống theo dõi 12 đập bậc thang phía trên của Trung Quốc và 60 đập lớn nhất trong lưu vực (khoảng 50 tỷ m³ dung tích hữu ích); toàn lưu vực có hơn 600 đập đang hoạt động ở sáu nước. Nghiên cứu của Ủy hội sông Mê Kông (MRC) cho 2019–2021: đập thượng nguồn giảm dòng chảy mùa lũ và tăng dòng chảy mùa khô. Phân tích của Mekong Dam Monitor: tác động cộng dồn có thể cắt dòng chảy mùa lũ ở một số tháng tới 17%, và hạn chế mùa lũ gây hại nhất khi mưa ít. Cảnh báo về các đợt xả đột ngột của Trung Quốc: 38 (2022), 16 (2023), 8 (2024 đến lúc báo cáo). Trung Quốc truyền số liệu mực nước từ hai trạm Cảnh Hồng và Mạn An 12 giờ một lần cho các nước hạ nguồn và MRC; tháng 9/2023 Trung Quốc hứa chia sẻ dữ liệu vận hành đập đến cuối năm 2023, lời hứa “chưa thành hành động”. Hồ chứa mới ở Lào chưa được theo dõi có thể thêm khoảng 10 đến 15 tỷ m³. Cần xác định ngày đăng của báo cáo.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6; Kết luận: trả lời sáu câu hỏi
6. 21
   The Standard (Pakistan), “Pakistan welcomes arbitration court’s order on waters of Chenab, Jhelum, Indus” (https://thestandard.com.pk/pakistan-welcomes-arbitration-courts-order-on-waters-of-chenab-jhelum-indus/), 12/8/2025, đọc 19/10/2026. Bài ghi Pakistan hoan nghênh phán quyết “hôm thứ Hai” (11/8/2025; bài không ghi ngày của phán quyết). Phán quyết buộc Ấn Độ “để nước chảy” ở các sông phía tây cho Pakistan dùng không hạn chế, hạn chế việc tối đa hóa mức trữ, diễn giải tiêu chí thiết kế cho các nhà máy thủy điện mới (cửa xả đáy, cửa tràn có cửa van, cửa lấy nước của tuabin, độ cao dự phòng), và là chung thẩm, ràng buộc hai nước. Bài là nguồn một phía (Bộ Ngoại giao Pakistan); không có phản hồi của Ấn Độ.
7. 22
   Tribune India (ANI), “India welcomes Neutral Expert’s decision on Indus Waters Treaty dispute” (https://www.tribuneindia.com/news/world/india-welcomes-neutral-experts-decision-on-indus-waters-treaty-dispute), 21/1/2025, đọc 19/10/2026. Chuyên gia Trung lập ra thông cáo ngày 20/1/2025 rằng cả bảy câu hỏi về nhà máy Kishenganga và Ratle thuộc thẩm quyền của ông, theo khoản 7 Phụ lục F của hiệp ước 1960, rồi chuyển sang giai đoạn nội dung. Bộ Ngoại giao Ấn Độ: quyết định “khẳng định lập trường của Ấn Độ”, “chỉ Chuyên gia Trung lập có thẩm quyền theo hiệp ước để giải quyết các bất đồng này”, và Ấn Độ “không công nhận hay tham gia thủ tục của Tòa Trọng tài lập trái phép”. Bài không nói hiệp ước ở trạng thái đình chỉ (thời điểm đó chưa đình chỉ).

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 4, 5.

Câu hỏi 5. Ai biến được nước thành lợi thế, và những suy luận về sản xuất, xã hội và tài sản có số đo đỡ không?

1. 23
   Renewable Energy Magazine, “2026 World Hydropower Outlook highlights hydropower’s role” (https://www.renewableenergymagazine.com/small_hydro/2026-world-hydropower-outlook-highlights-hydropower-s-20260626), 26/6/2026, đọc 19/10/2026; IHA công bố báo cáo ngày 24/6/2026. Năm 2025: công suất lắp đặt 1.469 GW; thêm 28 GW, gồm kỷ lục 11,6 GW thủy điện tích năng (Anadolu ghi 11,7 GW; chương không dùng số này); thủy điện tích năng vượt 200 GW lần đầu; Trung Quốc chiếm trên 40% công suất mới, có trên 300 GW đang xây, trong đó 218 GW thủy điện tích năng; Ấn Độ đặt kế hoạch tăng thủy điện tích năng từ khoảng 3,5–5 GW lên tới 100 GW năm 2035; Mỹ có trên 60 GW thủy điện tích năng đang phát triển; châu Phi vận hành thêm trên 4 GW thủy điện thường; Canada hoàn thành Site C 1,1 GW. Bài không nêu sản lượng hay tỷ trọng trong điện toàn cầu. Nguồn thứ cấp; cần đối chiếu với báo cáo gốc của IHA.
2. 24
   ROI-NJ, “American Water and Essential Utilities gain first regulatory approval for $40B merger” (https://www.roi-nj.com/2026/04/24/industry/energy-utilities/american-water-and-essential-utilities-gain-first-regulatory-approval-for-40b-merger/), 24/4/2026, đọc 19/10/2026. Thương vụ công bố ngày 27/10/2025, toàn bộ bằng cổ phiếu; hai công ty ước tính vốn hóa gộp khoảng 40 tỷ USD và giá trị doanh nghiệp gộp khoảng 63 tỷ USD, theo giá đóng cửa ngày 24/10/2025; trên 4,7 triệu kết nối nước và nước thải và trên 740.000 kết nối khí đốt; cổ đông hai bên chấp thuận tại các cuộc họp đặc biệt tháng 2/2026; Ủy ban Dịch vụ Công cộng bang Kentucky là cơ quan đầu tiên phê duyệt; dự kiến hoàn tất muộn nhất cuối quý 1/2027, tùy các điều kiện gồm thông qua của Hart-Scott-Rodino và các cơ quan quản lý. Bài không nêu tỷ lệ hoán đổi cổ phiếu. Cần kiểm tình trạng thương vụ sau 24/4/2026 (hồ sơ 8-K và 10-Q của American Water Works trên SEC) trước khi in.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 2, 3.

Câu hỏi 6. Việt Nam đứng ở đâu?

1. 25
   Chính phủ, Nghị quyết số 120/NQ-CP ngày 17/11/2017 về phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu, qua Hệ thống Pháp luật (https://hethongphapluat.com/resolution-no-120-nq-cp-dated-november-17-2017.html), đọc 19/10/2026. Vùng “đóng góp 50% sản lượng lúa, 65% sản lượng nuôi trồng thủy sản và 70% các loại trái cây của cả nước”, “95% lượng gạo xuất khẩu và 60% sản lượng cá xuất khẩu”, “chiếm 12% diện tích, 19% dân số cả nước”. Nguồn thứ cấp (trang cơ sở dữ liệu pháp luật); số đã hơn chín năm. VnEconomy, 7/5/2026, ghi 12,8% diện tích, gần 18% dân số, trên 50% sản lượng lúa, 90% đến 95% gạo xuất khẩu, 60% thủy sản, 65% xuất khẩu trái cây, nhưng không nêu nguồn nên chương không dùng. Cần số mới của Tổng cục Thống kê hoặc Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước khi in; Chương 56 sẽ đo phần này.
2. 26
   Dtinews (Dân trí), “Saltwater intrusion intensifies in Mekong Delta” (https://dtinews.dantri.com.vn/vietnam-today/saltwater-intrusion-intensifies-in-mekong-delta-20260311113606938.htm), 11/3/2026 (trang hiển thị ngày 19/10/2026 là ngày chụp), đọc 19/10/2026. Dự báo đợt mặn mạnh nhất 19–23/3/2026, ranh mặn 4 g/L vào sâu 42–55 km trên các cửa sông; trên sông Vàm Cỏ và Cái Lớn các đợt cao điểm 1–6/3, 19–23/3, 30/3–4/4 và 18–21/4, vào sâu 65–70 km; dòng chảy sông Mê Kông về đồng bằng còn giảm đến tháng 5 (bài không nêu lưu lượng); xâm nhập mặn đầu năm 2026 “phần lớn theo trung bình dài hạn”; hạ tầng thủy lợi được tăng cường nên giảm nguy cơ thiếu nước diện rộng; không nêu tỉnh hay thiệt hại lúa, vườn, thủy sản. Dẫn Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Bài không nêu so sánh với 2016, 2020, 2024, 2025. Liên kết nguồn của trang trỏ tới tienphong.vn.
3. 27
   Vietnam News, “Mekong Delta faces intensifying saltwater intrusion amid declining dry season flow” (https://vietnamnews.vn/environment/1693325/mekong-delta-faces-intensifying-saltwater-intrusion-amid-declining-dry-season-flow.html), 6/3/2025, đọc 19/10/2026. Dự báo mùa khô 2024–2025: ranh 1 g/L vào sâu hơn trung bình quá khứ 3–13 km trên sông Hậu, Tiền và Vàm Cỏ Tây; ranh 4 g/L (“quan trọng nhất đối với nông nghiệp”) vào sâu hơn 3–10 km; cao điểm tháng 3 và tháng 4. Lưu lượng trung bình ngày tại Tân Châu 3.000–4.500 m³/giây (tương đương trung bình lịch sử, thấp hơn 5% so với 2024); tại Châu Đốc 250–480 m³/giây, thấp hơn 24% so với trung bình lịch sử và thấp hơn 6% so với 2024; tổng lượng tháng 3 tại Châu Đốc 1,0–1,1 tỷ m³, thấp hơn 18–29% so với trung bình lịch sử. Bài là bản tin dự báo của cơ quan dự báo thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), không phải số đo; cần đối chiếu số đo thực tháng 3/2025 trước khi in. Bài ghi mùa khô 2024–2025 dự báo trên mức trung bình nhưng chưa đến cực đoan của 2015–2016 và 2019–2020.Cũng dùng ở: Kết luận: trả lời sáu câu hỏi

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 6, 20.

Kết luận: trả lời sáu câu hỏi

Mục này dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 14, 20, 27.