Tập 1·Mở đầu

Mở đầu

Vòng lặp của một trật tự đang rạn nứt

16 ghi chú nguồn, xếp theo từng mục của chương. Số liệu tính đến 3/11/2026. Mỗi ghi chú có tên bài, đường dẫn đầy đủ, ngày đã đọc và điều cần lưu ý khi đọc.

• Đoạn mở đầu
• Câu hỏi 1
• Câu hỏi 2
• Câu hỏi 3
• Câu hỏi 5

Đoạn mở đầu

1. 1
   Federal Reserve, FOMC statement, 15/3/2020 (https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20200315a.htm), đọc 3/11/2026: hạ khoảng mục tiêu của lãi suất quỹ liên bang xuống “0 to 1/4 percent”; tăng nắm giữ trái phiếu Kho bạc “ít nhất 500 tỷ USD” và chứng khoán thế chấp của cơ quan liên bang “ít nhất 200 tỷ USD”. Ngày 15/3/2020 là Chủ nhật (theo lịch).
2. 2
   Federal Reserve, thông cáo “Federal Reserve announces the establishment of temporary U.S. dollar liquidity arrangements with other central banks”, 19/3/2020 (https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/monetary20200319b.htm), đọc 3/11/2026: chín ngân hàng trung ương, mỗi nơi ít nhất sáu tháng; 60 tỷ USD cho Úc, Brazil, Hàn Quốc, Mexico, Singapore, Thụy Điển; 30 tỷ USD cho Đan Mạch, Na Uy, New Zealand. Federal Reserve, trang Central Bank Liquidity Swaps (https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/central-bank-liquidity-swaps.htm), đọc 3/11/2026: hạn mức thường trực với Ngân hàng Canada, Ngân hàng Anh, Ngân hàng Nhật Bản, Ngân hàng Trung ương châu Âu và Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ; trang liệt kê thông cáo ngày 15/3, 19/3 và 20/3/2020 nhưng không nêu tổng số ngân hàng trung ương trong năm 2020. Số 14 là tính của tác giả: 5 hạn mức thường trực cộng 9 hạn mức tạm thời. Bản Mở đầu cũ dẫn thêm New Bagehot (Yale), “Central Bank Swaps to 14 Countries, 2020” (https://newbagehot.yale.edu/docs/united-states-central-bank-swaps-14-countries-2020), chưa mở lại ngày 3/11/2026. Cách mô tả cơ chế (đổi nội tệ lấy đô la rồi đổi ngược khi đáo hạn) là mô tả chuẩn, chưa trích nguyên văn từ trang Fed.
3. 3
   CNN, “Russian stocks and the ruble crash”, 24/2/2022 (https://www.cnn.com/2022/02/24/investing/ruble-russian-stocks-crash/index.html): nguồn đã dùng ở Chương 38 cho ngày Nga tấn công Ukraine, chưa mở lại ngày 3/11/2026. Tiêu đề bài ghi theo ý, không theo nguyên văn.
4. 4
   Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), thông cáo CPI tháng 6/2022 (https://www.bls.gov/news.release/archives/cpi_07132022.pdf): ngày 13/7/2022 lấy từ tên tệp thông cáo lưu trữ và từ kết quả tìm kiếm; chưa mở lại tệp PDF. BLS, bài TED “Consumer prices up 9.1 percent over the year ended June 2022, largest increase in 40 years”, 18/7/2022 (https://www.bls.gov/opub/ted/2022/consumer-prices-up-9-1-percent-over-the-year-ended-june-2022-largest-increase-in-40-years.htm), đọc 3/11/2026: CPI toàn bộ nhóm đô thị tăng 9,1% trong 12 tháng đến tháng 6/2022, “lớn nhất kể từ giai đoạn 12 tháng kết thúc tháng 11/1981”; mức cao trước đó là 9,6% (tháng 11/1981).
5. 5
   Eurostat, thông cáo 130/2022, 17/11/2022 (https://ec.europa.eu/eurostat/documents/2995521/15265521/2-17112022-AP-EN.pdf), đọc 3/11/2026: lạm phát khu vực đồng euro tháng 10/2022 là 10,6% (tháng 9/2022: 9,9%; cùng kỳ năm trước: 4,1%). Thông cáo không nêu “kỷ lục”. Sharecast, “Eurozone October inflation revised lower but still a record high”, 17/11/2022 (https://sharecast.com/amp/news/international-economic/eurozone-october-inflation-revised-lower-but-still-a-record-high--11435322.html), đọc 3/11/2026: nguồn thứ cấp cho cụm “record high”; bài không nêu chuỗi số liệu bắt đầu từ năm nào. Số sơ bộ 10,7% (Eurostat, ước tính nhanh) không dùng; investinglive, 17/11/2022, ghi số cuối 10,6% so với số sơ bộ 10,7%.

Câu hỏi 1. Mô hình cũ gồm những gì, và nó đến từ đâu?

1. 6
   Federal Reserve History, “Creation of the Bretton Woods System” (https://www.federalreservehistory.org/essays/bretton-woods-created), đọc 3/11/2026: đô la neo vàng ở “$35 an ounce”, đổi được ra vàng ở mức đó; hội nghị tháng 7/1944 có đại biểu của 44 quốc gia. Văn phòng Sử gia, Bộ Ngoại giao Mỹ, “Bretton Woods-GATT, 1941–1947” (https://history.state.gov/milestones/1937-1945/bretton-woods), đọc 3/11/2026: “delegates from 44 nations”; IMF giám sát “a system of fixed exchange rates centered on the U.S. dollar and gold”; trang chỉ ghi tháng 7/1944, không ghi ngày.
2. 7
   Văn phòng Sử gia, Bộ Ngoại giao Mỹ, “Nixon and the End of the Bretton Woods System” (https://history.state.gov/milestones/1969-1976/nixon-shock), đọc 3/11/2026: ngày 15/8/1971, Tổng thống Nixon ra lệnh “suspension of the dollar’s convertibility into gold”. Câu “sức nặng của đô la dựa vào niềm tin vào nền kinh tế, thị trường vốn và vị thế an ninh của Mỹ” là cách đọc của sách, không lấy từ nguồn.

Câu hỏi 2. Giai đoạn 2020–2022 đã làm gì với ba trụ cột?

1. 8
   Ngân hàng Dự trữ Liên bang San Francisco, FRBSF Economic Letter 2022-07, “Why Is U.S. Inflation Higher than in Other Countries?”, 28/3/2022 (https://www.frbsf.org/research-and-insights/publications/economic-letter/2022/03/why-is-us-inflation-higher-than-in-other-countries/; bản PDF https://www.frbsf.org/wp-content/uploads/sites/4/el2022-07.pdf), đọc 3/11/2026 hai lần: chi chuyển tiền và hỗ trợ tài khóa “may have contributed to about 3 percentage points” lạm phát đến quý 4/2021; thước đo là CPI lõi; các tác giả ghi ước tính có “considerable uncertainty”. Thư không nêu tổng số USD của gói hỗ trợ; nó nhắc Đạo luật CARES (ký 27/3/2020) và Đạo luật Kế hoạch Giải cứu Hoa Kỳ năm 2021.
2. 9
   Chương 5, mục “Từ phong tỏa năm 2022 đến quyết định tháng 12/2025”, ghi chú 15: Olena Havrylchyk, VoxEU (CEPR), 11/12/2025; Nicolas Véron, PIIE, 9/1/2024. Số “khoảng 300 tỷ USD” lưu hành trên báo chí là số dự trữ bằng các đồng tiền G7 mà Ngân hàng Trung ương Nga báo cáo tháng 12/2021, trước chiến sự (theo Chương 5).

Câu hỏi 3. Chuỗi xung đột sau năm 2022 là ngẫu nhiên hay có mẫu hình, và bằng chứng cho phép nói đến đâu?

1. 10
   Cơ quan Liên bang về An toàn Xử lý Chất thải Hạt nhân của Đức (BASE), “The nuclear phase-out in Germany” (https://www.base.bund.de/en/nuclear-safety/nuclear-phase-out/nuclear-phase-out.html), đọc 3/11/2026: Fukushima 11/3/2011; ngày 30/6/2011 Quốc hội Đức biểu quyết loại bỏ điện hạt nhân; ngày 31/12/2021 Grohnde, Gundremmingen C và Brokdorf ngừng vĩnh viễn; Isar 2, Emsland và Neckarwestheim 2 dự kiến ngừng ngày 31/12/2022; ngày 11/11/2022 Quốc hội thông qua sửa đổi cho chạy kéo dài (không dùng nhiên liệu mới); cả ba ngừng ngày 15/4/2023.
2. 11
   CNBC, “Germany shuts down last nuclear power plants” (https://www.cnbc.com/2023/04/18/germany-shuts-down-last-nuclear-power-plants-some-scientists-aghast.html), 18/4/2023, đọc 3/11/2026: ba nhà máy cuối (Emsland, Isar II, Neckarwestheim II) ngừng phát điện ngày 15/4; khủng hoảng năng lượng mùa thu 2022 làm hoãn việc ngừng vài tháng.
3. 12
   CNBC, “Germany halts certification of Nord Stream 2 amid Russia-Ukraine crisis” (https://www.cnbc.com/2022/02/22/germany-halts-certification-of-nord-stream-2-amid-russia-ukraine-crisis.html), 22/2/2022, đọc 3/11/2026: Đức nói sẽ dừng thủ tục cấp phép vào thứ Ba; tối thứ Hai Putin nói Nga sẽ công nhận độc lập của hai nước cộng hòa tự xưng ở miền đông Ukraine; đường ống 11 tỷ USD “hoàn tất cuối năm ngoái”, cơ quan quản lý Đức chưa phê duyệt. Ngày 21/2 và 22/2/2022 suy từ “thứ Hai” và “thứ Ba” của tuần có bài; ngày 24/2/2022 theo ghi chú 3.
4. 13
   Reuters, “White House says blog post on Nord Stream explosion ‘utterly false’”, 8/2/2023, qua Kitco News (https://www.kitco.com/news/off-the-wire/2023-02-08/white-house-says-blog-post-nord-stream-explosion-aposis-utterly), đọc 3/11/2026: Hersh đăng cáo buộc Mỹ đứng sau các vụ nổ; Nhà Trắng nói bài đăng “utterly false and complete fiction”; Reuters nói chưa kiểm chứng được. Nguồn thứ cấp (đăng lại bản tin Reuters); tên bài Reuters chưa ghi lại đúng nguyên văn.
5. 14
   Al Jazeera, “German prosecutors allege Ukraine ordered Nord Stream pipeline attack” (https://www.aljazeera.com/news/2026/7/2/german-prosecutors-allege-ukraine-ordered-nord-stream-pipeline-attack), 2/7/2026, đọc 3/11/2026: cáo trạng nộp tại tòa khu vực ở Hamburg đối với “Serhii K.”, cựu sĩ quan quân đội Ukraine; cáo buộc “acting on behalf of Ukrainian state authorities”; nhóm gồm thợ lặn, thuyền trưởng và chuyên gia thuốc nổ; vào Đức bằng hộ chiếu Ukraine giả tháng 9/2022; thuê thuyền bằng giấy tờ giả; gắn thuốc nổ gần đảo Bornholm bằng ngòi hẹn giờ; mục đích cáo buộc là cắt vĩnh viễn nguồn thu khí đốt của Nga; hình phạt tối thiểu ba năm. Người này phủ nhận; Kyiv nói chưa đủ thông tin để trả lời chi tiết. Bài không nhắc tới Mỹ. Chương không đăng tên đầy đủ của bị cáo.
6. 15
   John Mearsheimer, “Why the Ukraine Crisis Is the West’s Fault”, Foreign Affairs, tháng 9–10/2014 (https://www.mearsheimer.com/wp-content/uploads/2019/06/Why-the-Ukraine-Crisis-Is.pdf); Michael McFaul, “Faulty Powers: Who Started the Ukraine Crisis? Moscow’s Choice”, và Stephen Sestanovich, “How the West Has Won”, Foreign Affairs, tháng 11–12/2014, mục “Mearsheimer and His Critics” (bản PDF https://beyondlabels.ustiger.net/wp-content/uploads/2014/11/Faulty-Powers.pdf), đọc 3/11/2026 (trang phản biện) và 29/9/2026 (bài Mearsheimer, trong bản cũ). McFaul: một yếu tố là việc NATO mở rộng không giải thích được các lần Nga đổi giữa hợp tác và đối đầu; khủng hoảng chính trị trong nước và tư duy được–mất của Putin dẫn Nga tới hành động đơn phương ở Ukraine. Sestanovich: Putin, không phải chính sách của phương Tây, chịu trách nhiệm cho khủng hoảng. Các bài bàn về Crimea năm 2014; việc áp lập luận này cho chiến tranh từ 2022 là của người bình luận, không phải của hai bài.

Câu hỏi 5. Phần còn lại của thế giới đang làm gì?

1. 16
   Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), Gold Demand Trends cả năm 2025, mục Central Banks (https://gold.org/goldhub/research/gold-demand-trends/gold-demand-trends-full-year-2025/central-banks), công bố 29/1/2026, đọc 3/11/2026: mua ròng 863,3 tấn năm 2025, giảm khoảng 21% so với 1.092,4 tấn năm 2024; mức bình quân 2010–2021 là 473 tấn. Tỷ lệ gấp hơn hai lần và khoảng 1,8 lần là tính của tác giả (1.092,4 chia 473 bằng 2,31; 863,3 chia 473 bằng 1,83). Một nguồn khác (Kitco) nêu 328 tấn cho năm 2025 (xem Chương 1); chưa đối chiếu được hai số, trang gốc của WGC ghi 863,3 tấn.