Tập 2·Phần III. Giá tài sản đang định giá điều gì

Chương 33

Lịch sử các lớp tài sản: bảy câu hỏi về bài toán mỗi lớp sinh ra để giải, người mua biên và những lần luật định giá đổi

79 ghi chú nguồn, xếp theo từng mục của chương. Số liệu tính đến 27/10/2026. Mỗi ghi chú có tên bài, đường dẫn đầy đủ, ngày đã đọc và điều cần lưu ý khi đọc.

• Đoạn mở đầu
• Câu hỏi 1
• Câu hỏi 2
• Câu hỏi 3
• Câu hỏi 4
• Câu hỏi 5
• Câu hỏi 6
• Câu hỏi 7

Đoạn mở đầu

1. 1
   Bộ Tài chính Mỹ, “Daily Treasury Par Yield Curve Rates” (https://home.treasury.gov/resource-center/data-chart-center/interest-rates/TextView?type=daily_treasury_yield_curve&field_tdr_date_value_month=202610) và “Daily Treasury Par Real Yield Curve Rates” (https://home.treasury.gov/resource-center/data-chart-center/interest-rates/TextView?type=daily_treasury_real_yield_curve&field_tdr_date_value_month=202610), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động; bảng ghi đến 26/10/2026, chưa có 27/10. Lợi suất 2 / 5 / 10 / 30 năm (%): 26/10: 4,68 / 4,84 / 5,00 / 5,31; 23/10: 4,69 / 4,82 / 5,00 / 5,33; 22/10: 4,65 / 4,78 / 4,96 / 5,29; 2/10: 4,83 / 5,06 / 5,28 / 5,63; 1/10: 4,78 / 5,01 / 5,24 / 5,61. Lãi thực 5 / 10 / 20 / 30 năm (%): 26/10: 2,37 / 2,66 / 2,93 / 3,07; 23/10: 2,34 / 2,66 / 2,94 / 3,08; 22/10: 2,33 / 2,64 / 3,05 (30 năm) và 2,91 (20 năm); 1/10: 2,65 / 2,88 / 3,16 / 3,31. Ngày 30/9/2026 (lợi suất 10 năm 5,29%, lãi thực 10 năm 2,93%) lấy từ bảng cả năm đọc ở Chương 30 (ghi chú “tsy” của chương ấy); bảng cả năm đọc ngày 27/10/2026 chỉ tới 21/8 (thực) và 1/7 (danh nghĩa) nên không đọc lại được ngày 30/9. Mức bù lạm phát (10 năm trừ 10 năm thực), lãi thực kỳ hạn 10 năm bắt đầu sau 10 năm, kỳ hạn tương đương và mọi mức thay đổi là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 2
2. 2
   Multpl (dữ liệu của Robert Shiller), ba trang đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động. “Shiller PE” (https://www.multpl.com/shiller-pe): CAPE 40,66 (+0,29; +0,73%) lúc 4 giờ chiều giờ miền Đông thứ Hai 26/10; trung bình 17,44; trung vị 16,13; thấp nhất 4,78 (12/1920); cao nhất 44,19 (12/1999). Bảng theo tháng (https://www.multpl.com/shiller-pe/table/by-month): 39,65 (1/1/2026); 39,02 (1/2); 37,04 (1/3); 38,15 (1/4); 40,11 (1/5); 40,16 (1/6); 40,02 (1/7); 41,00 (1/8); 40,42 (1/9); 40,81 (1/10); 40,66 (26/10). “S&P 500 Dividend Yield” (https://www.multpl.com/s-p-500-dividend-yield): lợi suất cổ tức 1,06% ngày 26/10; trang ghi các lợi suất sau tháng 6/2026 được ước tính từ cổ tức 12 tháng đến tháng 6/2026 do S&P báo cáo; trung bình 4,20%; trung vị 4,18%. Hệ số 40,66 chia 17,44 bằng 2,33 lần và 40,66 chia 44,19 bằng 92,0% là phép tính của chương; 94 lần cổ tức một năm là 1 chia 0,0106. Cần đối chiếu: số 26/10 (40,66) khác số 23/10 (40,36) trong Chương 30 vì khác ngày.Cũng dùng ở: Câu hỏi 3
3. 3
   Trading Economics, trang “Gold” (https://tradingeconomics.com/commodity/gold), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động hai lần trong ngày. Lần đầu (sáng 27/10): vàng khoảng 4.005,84 USD một ounce, giảm 2,65% so với một tháng trước. Lần sau (khoảng 14 giờ 57 giờ Việt Nam): phần đầu trang ghi 4.000,91 USD (−0,39% trong ngày; −2,77% trong tháng) và phần thống kê ghi 3.998,30 USD (−0,46%; −2,84%). Mức cao kỷ lục trong ngày: 5.608,35 USD, tháng 1/2026. Chương dùng số lần đầu (4.005,84) cho mọi phép tính; giá vàng đổi trong ngày nên số sau lệch khoảng 0,2%, không đổi kết luận nào. Cần đối chiếu: giá vàng đóng cửa ngày 30/9/2026 đã kiểm (xem ghi chú tegold của Chương 30).Cũng dùng ở: Câu hỏi 1; Câu hỏi 4
4. 4
   Chương 38 của sách này (bản thảo 10/2026) và trang tra cứu của chương ấy. Số Chương 33 dẫn lại, không đo lại: giá đóng cửa kỷ lục của vàng 5.405 USD ngày 29/1/2026. Mức giảm 25,9% là phép tính của chương này: 4.005,84 chia 5.405 trừ 1. Cần đối chiếu: Trading Economics ghi mức cao nhất trong ngày 5.608,35 USD (1/2026); chương dùng giá đóng cửa 5.405 USD để cùng thước với giá 4.005,84.Cũng dùng ở: Câu hỏi 4
5. 5
   Trading Economics, trang “Brent Crude Oil” (https://tradingeconomics.com/commodity/brent-crude-oil), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: giá 116,183 USD một thùng ở đầu trang (+0,37; +0,32% trong ngày; +18,76% trong một tháng; +82,02% trong một năm) và 116,08 USD ở phần thống kê (+0,23%; +18,66%; +81,86%); giá đóng cửa trước đó 115,81 USD (26/10). Ngày 26/10 Brent xuống khoảng 115 USD khi đàm phán Ả Rập Xê Út và Iran làm dịu lo ngại; ngày 27/10 giá đi ngang quanh 116 USD; thị trường chờ rủi ro Mỹ tấn công Iran trở lại và bầu cử giữa kỳ của Mỹ cách khoảng một tuần. Trang không nêu giá ngày 23/10 và 15/10. Một lần đọc trước trong ngày cho 116,06 USD và +18,6%; chương ghi “khoảng 116,1 USD” và “khoảng 18,7%”. Giá là giá hợp đồng chênh lệch, không phải giá thanh toán chính thức.Cũng dùng ở: Câu hỏi 5
6. 6
   mempool.space, giao diện lập trình công khai, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động. (1) Giá: https://mempool.space/api/v1/prices cho 79.517 USD tại mốc thời gian 1793084107 (27/10/2026, 6 giờ 55 phút 07 giây theo giờ quốc tế). (2) Độ cao khối mới nhất: https://mempool.space/api/blocks/tip/height cho 973.285. (3) Tốc độ băm và độ khó: https://mempool.space/api/v1/mining/hashrate/3m cho tốc độ băm hiện tại 1,0632 zettahash một giây (1.063 EH/s), trung bình ngày 28/7/2026 là 879,76 EH/s, độ khó 140.577.680.051.919,6 tại khối 971.712 (16/10/2026, 12 giờ 37 phút giờ quốc tế), 132.716.002.350.731 tại khối 969.696 (1/10/2026) và 132.757.073.449.488 tại khối 967.680 (19/9/2026). (4) https://mempool.space/api/v1/difficulty-adjustment: lần điều chỉnh trước +5,92%; lần tới ước tính +6,38% vào khoảng 31/10/2026 (13 giờ 06 phút giờ quốc tế) tại khối 973.728. Nguồn cung 20.104.018,75 bitcoin tính ở chương này từ độ cao khối 973.285 (210.000 khối mỗi giai đoạn, phần thưởng 50, 25, 12,5, 6,25 và 3,125 bitcoin một khối từ khối 840.000), có thể lệch nhỏ với con số của các nhà cung cấp dữ liệu khác. Cần đối chiếu: nhật ký soạn Chương 32 từng ghi cùng mức 79.517 USD cho mốc 15 giờ 21 phút ngày 26/10; số được kiểm lại hôm nay là mốc 6 giờ 55 phút ngày 27/10, nên chương ghi mốc này. Bitcoin giao dịch cả ngày, nên giá đổi liên tục.
7. 7
   New Straits Times (đăng lại tin của Reuters), “Bitcoin hits all-time high above US$125,000” (https://www.nst.com.my/amp/business/corporate/2025/10/1287679/bitcoin-hits-all-time-high-above-us125000), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: bitcoin đạt kỷ lục 125.245,57 USD lúc 5 giờ 12 phút giờ GMT Chủ nhật 5/10/2025; kỷ lục trước đó 124.480 USD giữa tháng 8/2025. Mức giảm 36,5% là phép tính của chương: 79.517 chia 125.245,57 trừ 1. Cần đối chiếu: CoinGecko ghi mức kỷ lục 126.080 USD không kèm ngày, nên mức cao nhất từng ghi có thể cao hơn 125.245,57 và mức giảm có thể lớn hơn 36,5%; chương dùng số có ngày và nguồn.Cũng dùng ở: Câu hỏi 7
8. 8
   Freddie Mac qua FRED (Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis), chuỗi MORTGAGE30US (https://fred.stlouisfed.org/series/MORTGAGE30US), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: 7,32% (22/10/2026), 7,40% (15/10 và 8/10), 7,28% (1/10), 7,03% (24/9/2026); trang không hiện giá trị một năm trước. Giá trị 6,19% một năm trước lấy từ Freddie Mac Primary Mortgage Market Survey (ghi chú “freddie” của Chương 30). Khoản trả hằng tháng cho 100.000 USD vay 30 năm, lãi cố định (611,8 USD ở 6,19%; 686,9 USD ở 7,32%) và mức chênh với lợi suất 10 năm (7,28 trừ 5,24 bằng 2,04 ngày 1/10; 7,32 trừ 4,96 bằng 2,36 ngày 22/10) là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6
9. 9
   FRED (số liệu của Freddie Mac), chuỗi MORTGAGE30US (https://fred.stlouisfed.org/data/MORTGAGE30US.txt), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động; tệp bị cắt ở năm 2002 nên chỉ đọc được 1971 đến 2002: tuần đầu 2/4/1971 là 7,33%; cao nhất 18,63% ngày 9/10/1981. Khảo sát có từ 4/1971 (https://www.freddiemac.com/pmms); ngày 22/11/2022 Freddie Mac đổi cách khảo sát sang dữ liệu Loan Product Advisor, nên chuỗi trước và sau ngày ấy không cùng phương pháp. Cần đối chiếu: chương không đọc từng tuần sau 2002; mức “cao nhất của khảo sát” dựa trên việc các mức sau 2002 chương biết (7,32% ngày 22/10/2026 và 2,65% ngày 7/1/2021) đều thấp xa 18,63%.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6
10. 10
    Freddie Mac, thông cáo “Mortgage Rates Hit New Record Low in First Week of 2021” (https://freddiemac.gcs-web.com/news-releases/news-release-details/mortgage-rates-hit-new-record-low-first-week-2021), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: lãi vay cố định 30 năm là 2,65% trong tuần kết thúc 7/1/2021, “mức thấp nhất trong lịch sử khảo sát, có từ năm 1971”; một năm trước là 3,64%.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6
11. 11
    FRED, chuỗi WALCL, tổng tài sản của Fed vào thứ Tư hằng tuần (https://fred.stlouisfed.org/data/WALCL.txt), cập nhật 22/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, triệu USD: 905.253 (3/9/2008); 2.239.457 (31/12/2008); cao nhất 8.965.487 (13/4/2022); 6.753.604 (21/10/2026). Các phép tính của chương: 8.965.487 chia 905.253 bằng 9,9 lần; 6.753.604 chia 905.253 bằng 7,5 lần (7,46); 6.753.604 chia 8.965.487 trừ 1 bằng âm 24,7%.Cũng dùng ở: Câu hỏi 2
12. 12
    Cục Dự trữ Liên bang, thống kê H.4.1 “Factors Affecting Reserve Balances” (https://www.federalreserve.gov/releases/h41/current/), phát hành 22/10/2026 cho tuần kết thúc 21/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tổng tài sản 6.753,604 tỷ USD; trái phiếu Kho bạc nắm trực tiếp 4.572,654 tỷ USD; chứng khoán đảm bảo bằng thế chấp (MBS) 1.895,177 tỷ USD.Cũng dùng ở: Câu hỏi 2
13. 13
    Bộ Tài chính Mỹ, FiscalData, “Debt to the Penny” (https://api.fiscaldata.treasury.gov/services/api/fiscal_service/v2/accounting/od/debt_to_penny?sort=-record_date), đọc 27/10/2026: ngày 23/10/2026 tổng nợ 40.463.151.897.249,19 USD; nợ do công chúng nắm 32.610.649.676.158,39 USD; nợ giữa các cơ quan của chính phủ 7.852.502.221.090,80 USD. Tổng nợ các ngày trước (nghìn tỷ USD): 40,444 (22/10); 40,414 (21/10).Cũng dùng ở: Câu hỏi 2

Câu hỏi 1. Mỗi lớp tài sản ra đời để giải bài toán của ai, lớn đến đâu hôm nay, và mức lớn ấy mới có từ khi nào?

1. 14
   Hiệp hội Thị trường Tài chính và Chứng khoán Mỹ (SIFMA), “10 Key Findings from 2026 Capital Markets Fact Book” (https://www.sifma.org/news/blog/2026-capital-markets-fact-book-key-findings), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: vốn hóa cổ phiếu toàn cầu năm 2025 là 157,8 nghìn tỷ USD (tăng 18,9%), trong đó Mỹ 43,7% (68,9 nghìn tỷ); chứng khoán nợ toàn cầu năm 2025 là 160,7 nghìn tỷ USD (tăng 10,6%), trong đó Mỹ 38,1% (61,2 nghìn tỷ). Trang không ghi ngày cuối năm cụ thể. Các tỷ số 2,45 (393,3 chia 160,7), 2,49 (393,3 chia 157,8), 17,8% và 18,2% (28,7 chia 160,7 và 157,8) và 347,2 (157,8 cộng 160,7 cộng 28,7) là phép tính của chương. Chương dùng số của SIFMA cho quy mô và số của Ngân hàng Thế giới cho tỷ lệ trên GDP vì hai nguồn khác phạm vi; không trộn hai nguồn trong một phép tính.
2. 15
   Savills, “World’s real estate worth $393.3 trillion and is the world’s largest store of wealth”, 29/9/2025 (https://www.savills.co.uk/insight-and-opinion/savills-news/381209/world-s-real-estate-worth-%24393.3-trillion-and-is-the-world-s-largest-store-of-wealth), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: bất động sản thế giới 393,3 nghìn tỷ USD đầu 2025, giảm 0,5% so với năm trước; nhà ở 286,9 (giảm 2,7%); thương mại 58,5 (tăng 4,1%); đất nông nghiệp 47,9 (tăng 7,9% trong 2024); Trung Quốc 23,5% và Mỹ 20,7% tổng giá trị; toàn bộ vàng khai thác được 20,2 nghìn tỷ USD, “hơn 5%” giá trị bất động sản; từ 2019 bất động sản tăng 21,3% so với GDP thế giới tăng 25,6%. Tỷ số 7,3% (28,7 chia 393,3) và 72,9% (286,9 chia 393,3) là phép tính của chương. Cần đối chiếu: chương chưa tìm thấy ấn bản 2026 của Savills; số 20,2 là giá vàng ở thời điểm của Savills, khác mức 28,7 tính ở chương theo giá ngày 27/10/2026.
3. 16
   Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), “How much gold” (https://www.gold.org/goldhub/data/how-much-gold), trang ghi 18/8/2026 cho cuối quý 2/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: khoảng 222.600 tấn vàng đã khai thác; trang sức khoảng 99.700 tấn; vàng thỏi và tiền xu 47.800; ngân hàng trung ương 39.000; ETF 4.000; giao dịch ngoài sàn (OTC) 10.000; loại khác 22.100. Trang không có giá trị bằng USD. Giá trị 28,67 nghìn tỷ USD là phép tính của chương: 222.600 tấn nhân 32.150,75 ounce một tấn nhân 4.005,84 USD; các tỷ lệ 44,8%, 21,5%, 17,5%, 1,8%, 4,5% và 9,9% cũng là phép tính.
4. 17
   CoinGecko, “Global Charts” (https://www.coingecko.com/en/global-charts), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động (trang không ghi giờ): vốn hóa tiền mã hóa 2,78 nghìn tỷ USD; bitcoin chiếm 58,2%; stablecoin 303 tỷ USD (10,91%). Tỷ số 1,8% (2,78 chia 157,8) là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 7
5. 18
   Ngân hàng Thế giới, chỉ tiêu “Market capitalization of listed domestic companies (% of GDP)”, mã CM.MKT.LCAP.GD.ZS (https://api.worldbank.org/v2/country/USA;WLD/indicator/CM.MKT.LCAP.GD.ZS?format=json&date=1980:2025&per_page=200), cập nhật 8/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động. Mỹ: 47,6 / 51,9 / 147,4 / 114,8 / 194,5 / 212,3 / 224,0; thế giới: 29,3 / 50,3 / 100,2 / 86,3 / 130,8 / 129,4 / 148,5 (các năm 1980 / 1990 / 2000 / 2010 / 2020 / 2024 / 2025). Các phép tính của chương: 224,0 chia 47,6 bằng 4,7; 148,5 chia 29,3 bằng 5,1; 147,4 trừ 51,9 bằng 95,5 điểm; 114,8 trừ 147,4 bằng âm 32,6 điểm; 224,0 chia 114,8 bằng 1,95.
6. 19
   Viện Toàn cầu McKinsey (McKinsey Global Institute, MGI), “The global balance sheet 2026: Imbalance and divergence”, 23/7/2026 (https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/the-global-balance-sheet-2026-imbalance-and-divergence), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: bảng cân đối toàn cầu “gần 1,8 triệu tỷ USD” năm 2025 (1,7 triệu tỷ năm 2024); của cải hộ gia đình 570 nghìn tỷ USD, tăng 40 nghìn tỷ so với 2024; chỉ 20% mức tăng của cải hộ gia đình dựa trên đầu tư ròng mới, so với 30% bình quân 2000 đến 2024; gần 60% đến từ giá tài sản tăng nhanh hơn lạm phát chung (báo cáo gọi là “paper wealth”). Số 20% đã xác nhận trên trang của MGI.
7. 20
   Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB), “FSB reports continued growth in nonbank financial intermediation in 2024 to $256.8 trillion”, 16/12/2025 (https://www.fsb.org/2025/12/fsb-reports-continued-growth-in-nonbank-financial-intermediation-in-2024-to-256-8-trillion/), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: các tổ chức tài chính phi ngân hàng giữ 256,8 nghìn tỷ USD năm 2024, bằng 51% tài sản tài chính toàn cầu.
8. 21
   Federal Reserve History, “Liberty Bonds” (https://www.federalreservehistory.org/essays/liberty-bonds), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: đợt đầu dự kiến 2 tỷ USD, đăng ký vượt 50%, hơn 4 triệu người đăng ký, lãi 3,5%; đợt hai 3 tỷ USD, lãi 4%; đợt ba (4/1918) 3 tỷ USD và đợt bốn (10/1918) 6 tỷ USD, lãi 4,25%; “hơn 17 tỷ USD” được huy động sau bốn đợt, hai mươi triệu cá nhân mua; gần đúng hai phần ba tiền chiến tranh đến từ trái phiếu và một phần ba từ thuế, thuế thu được 8,8 tỷ USD. Kỳ hạn 30 năm và mệnh giá tối thiểu 50 USD đọc ở cùng trang trong lần đọc trước. Trang không nêu số tiền huy động theo từng đợt, nên chương ghi mục tiêu 2, 3, 3 và 6 tỷ USD và tổng hơn 17 tỷ USD.Cũng dùng ở: Câu hỏi 2
9. 22
   Federal Reserve History, “Gold Reserve Act” (https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-reserve-act), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Đạo luật Dự trữ Vàng ban hành 30/1/1934; giá vàng chính thức từ 20,67 lên 35 USD một ounce (mức 20,67 đặt từ Đạo luật Vàng 1900); vàng tiền tệ chuyển sang Kho bạc. Các tỷ số 114,5 (4.005,84 chia 35) và 193,8 (4.005,84 chia 20,67) là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 4
10. 23
    Euronews, “How a Dutch trading company started the world’s first stock exchange”, 13/4/2025 (https://www.euronews.com/2025/04/13/how-a-dutch-trading-company-started-the-worlds-first-stock-exchange), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) phát hành cổ phần lần đầu ngày 20/3/1602; điều 10 điều lệ cho mọi cư dân mua cổ phần; huy động 3.674.945 guilder từ 1.143 nhà đầu tư đầu tiên; cổ phần chuyển nhượng được qua người ghi sổ của phòng. Nguồn thứ cấp (báo). Cần đối chiếu: Gelderblom và Jonker (Journal of Economic History, 2004) xác nhận cổ phần chuyển nhượng được của VOC và thị trường thứ cấp đủ mạnh vào 1609, nhưng chương chỉ đọc phần tóm tắt.
11. 24
    Sở Giao dịch Chứng khoán New York (NYSE), “History of NYSE” (https://www.nyse.com/history-of-nyse, đọc qua địa chỉ có thêm tham số ?os=f%2F), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Thỏa thuận Buttonwood do 24 nhà môi giới chứng khoán ký ngày 17/5/1792; hiến chương ngày 8/3/1817 lập “New York Stock & Exchange Board”.
12. 25
    Thư viện và Cục Lưu trữ Bang Texas, triển lãm “The Oil Wars”, trang 6 (https://www.tsl.texas.gov/exhibits/railroad/oil/page6.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: mùa hè 1931 khoảng 600.000 thùng một ngày; tháng 8 trên 1 triệu thùng một ngày, gấp đôi mức Ủy ban Đường sắt đặt; giá 6 xu một thùng năm 1931 trong khi chi phí sản xuất khoảng 80 xu (có lúc giá xuống 2 xu); ngày 17/8/1931 Thống đốc Sterling tuyên bố “state of insurrection” ở bốn hạt và đưa 1.100 lính Vệ binh Quốc gia vào; hôm sau toàn bộ sản xuất tạm đóng.Cũng dùng ở: Câu hỏi 5
13. 26
    CME Group (đăng lại trên TradingView), “Celebrating 40 Years of Crude Oil Futures” (https://www.tradingview.com/chart/CL1!/vMhz9nKG-Special-Report-Celebrating-40-Years-of-Crude-Oil-Futures/), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: hợp đồng dầu WTI bắt đầu giao dịch ở sàn NYMEX ngày 30/3/1983 (Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai duyệt ngày 29/3). Nguồn thứ cấp (bản đăng lại).Cũng dùng ở: Câu hỏi 5
14. 27
    Ngân hàng Dự trữ Liên bang Richmond, Econ Focus, quý 1/2023, mục lịch sử kinh tế về thế chấp (https://www.richmondfed.org/publications/research/econ_focus/2023/q1_economic_history), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: trước 1930 chính phủ không dính vào thế chấp; hiệp hội xây dựng và cho vay cho vay khoảng 12 năm, đặt cọc tới 40%; năm 1927 có 11,3 triệu thành viên và 7,2 tỷ USD tài sản; HOLC (1933) có khoảng 1 triệu khoản vay trong 1933 đến 1936 (khoảng 10% nhà có chủ ở khu phi nông nghiệp), khoảng 800.000 người giữ được nhà, khoảng 200.000 bị tịch biên, chuẩn hóa vay 15 năm trả dần; FHA (1934, Đạo luật Nhà ở Quốc gia) vay 20 đến 30 năm, đặt cọc tối thiểu 10%; Fannie Mae (1938) mua khoản vay FHA, từ thập niên 1980 bán dưới dạng MBS; tỷ lệ sở hữu nhà khoảng 44% (1940), 62% (khoảng 1960), hơn 65% hôm nay; Fetter ước thay đổi tài trợ giải thích khoảng 40% mức tăng của tỷ lệ sở hữu nhà 1940 đến 1960.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6
15. 28
    Satoshi Nakamoto, thư đăng lên danh sách thư mật mã “Bitcoin P2P e-cash paper” (https://www.metzdowd.com/pipermail/cryptography/2008-October/014810.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: dòng thời gian của thư là thứ Sáu 31/10/2008, 14 giờ 10 phút 00 giây giờ mùa hè miền Đông Mỹ (EDT); câu đầu của phần tóm tắt nói một phiên bản tiền điện tử thuần ngang hàng sẽ cho phép gửi thanh toán trực tuyến trực tiếp từ bên này sang bên kia. Cần đối chiếu: một thư khác trong cùng chuỗi trên một kho lưu trữ khác ghi 1/11/2008; chương dùng ngày của kho metzdowd.Cũng dùng ở: Câu hỏi 7
16. 29
    mempool.space, giao diện lập trình công khai, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: khối 0 (mã băm 000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f) có dấu thời gian 1231006505, tức 3/1/2009 lúc 18 giờ 15 phút 5 giây giờ quốc tế.Cũng dùng ở: Câu hỏi 7

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 3.

Câu hỏi 2. Trái phiếu: ai đặt mức lãi của khoản vay “không rủi ro”, và ai cho vay?

1. 30
   Federal Reserve History, “Treasury-Fed Accord” (https://www.federalreservehistory.org/essays/treasury-fed-accord), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tháng 4/1942 Fed cam kết giữ lãi tín phiếu ở 3/8 điểm phần trăm và ngầm chặn lãi trái phiếu dài ở 2,5%; ngày 4/3/1951 Kho bạc và Fed đạt “full accord” về quản lý nợ và chính sách tiền tệ, chấm dứt nghĩa vụ của Fed giữ giá trái phiếu. Mức 0,375% là phép tính của chương (3/8 điểm phần trăm).
2. 31
   Federal Reserve History, “Oil Shock of 1978–79” (https://www.federalreservehistory.org/essays/oil-shock-of-1978-79), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: sản lượng dầu của Iran giảm 4,8 triệu thùng một ngày (khoảng 7% sản lượng thế giới) đến 1/1979; giá dầu “hơn gấp đôi” giữa 4/1979 và 4/1980; Paul Volcker nhậm chức chủ tịch Fed 8/1979, khi lãi suất quỹ liên bang là 11%, và lãi suất đạt đỉnh 19% năm 1981; lạm phát CPI 12 tháng là 9% cuối 1979, đỉnh khoảng 15% và 4% cuối 1982.Cũng dùng ở: Câu hỏi 5
3. 32
   FRED, chuỗi GS10 “Market Yield on U.S. Treasury Securities at 10-Year Constant Maturity” (https://fred.stlouisfed.org/data/GS10.txt), cập nhật 1/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, bình quân tháng, %: 5,83 (4/1971); 6,46 (1/1973); 14,59 (1/1982); cao nhất 15,32 (9/1981); thấp nhất 0,62 (7/2020); 4,68 (8/2026); 4,99 (9/2026). Mức tăng 8,13 điểm (14,59 trừ 6,46) là phép tính của chương. Các mức bình quân tháng khác với lợi suất par theo ngày của Bộ Tài chính Mỹ (0,52% ngày 4/8/2020; 5,00% ngày 26/10/2026), nên chương ghi riêng từng thước.
4. 33
   FRED, chuỗi FYGFDPUN “Federal Debt Held by the Public” (https://fred.stlouisfed.org/data/FYGFDPUN.txt), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, triệu USD, theo quý (ngày ghi là ngày đầu quý): 280.814 (1/1970); 667.123 (1/1980); 3.687.974 (1/2000); 5.334.048 (1/2008); 23.903.280 (1/2022); 31.454.811 (quý 1/2026); 31.705.538 (quý 2/2026). Các tỷ lệ trong Bảng 33.5 là phép tính của chương: số nắm của từng nhóm chia cho số này; phần còn lại là 100 trừ tỷ lệ của Fed và của người nước ngoài.
5. 34
   FRED, chuỗi FDHBFRBN “Federal Debt Held by Federal Reserve Banks” (https://fred.stlouisfed.org/data/FDHBFRBN.txt), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, tỷ USD, theo quý: 55,8 (1/1970); 116,7 (1/1980); 501,7 (1/2000); 591,2 (1/2008); 6.254,966 (1/2022, cao nhất); 4.693,551 (1/2026); 4.780,111 (4/2026). Tỷ lệ trong nợ do công chúng nắm: 19,9% (1970); 17,5% (1980); 13,6% (2000); 11,1% (2008); 26,2% (2022); 14,9% (2026), là phép tính của chương.
6. 35
   Bộ Tài chính Mỹ, “Daily Treasury Par Yield Curve Rates” tháng 8/2020 (https://home.treasury.gov/resource-center/data-chart-center/interest-rates/TextView?type=daily_treasury_yield_curve&field_tdr_date_value_month=202008), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: lợi suất par kỳ hạn 10 năm ngày 4/8/2020 là 0,52%, thấp nhất của tháng (3/8: 0,56%; 5/8: 0,55%).
7. 36
   Federal Reserve History, “Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold” (https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ends), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tối 15/8/1971 Tổng thống Nixon phát biểu và ra lệnh đầu tiên là đóng cửa sổ đổi đô la lấy vàng; đóng băng giá và lương 90 ngày và phụ thu nhập khẩu 10%.Cũng dùng ở: Câu hỏi 4
8. 37
   Federal Reserve History, “Oil Shock of 1973–74” (https://www.federalreservehistory.org/essays/oil-shock-of-1973-74), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: cấm vận dầu của các nước Ả Rập (OAPEC) từ 19/10/1973; giá dầu từ 2,90 lên 11,65 USD một thùng đến 1/1974 (“gần gấp bốn”); cấm vận gỡ chính thức 3/1974; OPEC bắt đầu tính giá dầu bằng vàng khi đô la mất giá; vàng khoảng 455 USD một ounce cuối thập niên 1970. Hệ số 4,0 (11,65 chia 2,90) là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 4; Câu hỏi 5
9. 38
   FRED, chuỗi FDHBFIN “Federal Debt Held by Foreign and International Investors” (https://fred.stlouisfed.org/data/FDHBFIN.txt), cập nhật 1/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, tỷ USD, theo quý: 12,4 (1/1970); 125,0 (1/1980); 445,4 (1/1990); 1.085,0 (1/2000); 2.506,3 (1/2008); 6.157,7 (4/2014); 7.070,7 (4/2020); 7.604,2 (1/2022); 8.619,3 (4/2024); 9.237,5 (3/2025); 9.269,5 (4/2025); 9.355,0 (quý 1/2026, số mới nhất và cao nhất). Các tỷ lệ 4,4%; 18,7%; 29,4%; 47,0%; 31,8%; 29,7% và các hệ số 3,73 (9.355,0 chia 2.506,3) và 5,90 (31.454,8 chia 5.334,0) là phép tính của chương. Số quý 2/2026 chưa công bố.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 1, 11, 12, 13, 21.

Câu hỏi 3. Cổ phiếu: ai là người mua đều đặn, và định giá hôm nay nằm ở đâu so với lịch sử?

1. 39
   Federal Reserve History, “Stock Market Crash of 1929” (https://www.federalreservehistory.org/essays/stock-market-crash-of-1929), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Dow Jones Industrial Average đóng cửa 381,17 ngày 3/9/1929 và 41,22 ngày 8/7/1932 (số của trang lấy từ FRED), “thấp hơn đỉnh 89%”; Dow “chỉ trở lại mức trước khủng hoảng vào tháng 11/1954”. Mức giảm 89,2% (41,22 chia 381,17 trừ 1) và thời gian hơn 25 năm (từ 3/9/1929 đến tháng 11/1954) là phép tính của chương.
2. 40
   Nippon.com, Japan Data, “Nikkei Index Sets First Record High Since 1989” (https://www.nippon.com/en/japan-data/h01927/nikkei-index-sets-first-record-high-since-1989.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Nikkei 225 đóng cửa kỷ lục 38.915,87 ngày 29/12/1989 và 39.098,68 ngày 22/2/2024, “34 năm và 2 tháng”.
3. 41
   Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), “About the Securities Laws” (https://www.sec.gov/about/about-securities-laws), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Đạo luật Chứng khoán 1933 yêu cầu công bố thông tin; Đạo luật Giao dịch Chứng khoán 1934 lập SEC.
4. 42
   Viện Công ty Đầu tư (ICI), “Happy Birthday ERISA” (https://www.ici.org/viewpoints/view_14_HB_ERISA), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Tổng thống Ford ký đạo luật ngày 2/9/1974; quy tắc về báo cáo và công bố, tài trợ, bao phủ, quyền hưởng và nghĩa vụ ủy thác.
5. 43
   Vanguard Canada, “50 years, 50 facts: indexing since 1976” (https://www.vanguard.ca/en/insights/50-years-50-facts-indexing-since-1976), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: John Bogle ra quỹ ngày 31/8/1976 với tên First Index Investment Trust (sau là Vanguard 500 Index Fund); huy động hơn 11 triệu USD, trong khi Bogle hy vọng 50 đến 150 triệu USD; bị gọi là “Bogle’s Folly”; bán qua môi giới có phí khoảng 6 tháng, chuyển sang không phí đầu 1977. Phép tính của chương: 11 chia 50 bằng 22%.
6. 44
   Hiệp hội Chuyên gia Kế hoạch Hưu trí Mỹ (ASPPA), “The Real 401(k) Day” (https://www.asppa-net.org/news/2025/11/the-real-401k-day/), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Đạo luật Thuế (Revenue Act) 1978 được ký ngày 6/11/1978 (trang ghi “Nov. 6”), có hiệu lực 1/1/1980; quy định của IRS ban hành ngày 10/11/1981; nhiều kế hoạch 401(k) chính thức hoạt động từ 1/1982. Trang gọi câu chuyện thường kể về Ted Benna là “misstated”, nên chương không dùng mốc về ông.
7. 45
   Diễn đàn Quản trị Doanh nghiệp của Trường Luật Harvard, “Petition for Rulemaking to Revise Rule 10b-18”, 18/7/2019 (https://corpgov.law.harvard.edu/2019/07/18/petition-for-rulemaking-to-revise-rule-10b-18), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: SEC ban hành Quy tắc 10b-18 năm 1982, tạo vùng an toàn cho việc công ty mua lại cổ phiếu của mình. Nguồn thứ cấp (kiến nghị của người viết). Cần đối chiếu: bản quy tắc của SEC (số 34-19244) không đọc được qua công cụ.
8. 46
   State Street Global Advisors, thông cáo 26/1/2023 (https://www.businesswire.com/news/home/20230126005604/en), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: quỹ SPY “ra mắt ngày 22/1/1993”, “quỹ ETF niêm yết ở Mỹ đầu tiên”. Thông cáo ghi tài sản “hơn 355 tỷ USD” không kèm ngày, nên chương không dùng số ấy.
9. 47
   Lucian Bebchuk và Scott Hirst, “The Specter of the Giant Three” (https://corpgov.law.harvard.edu/2019/05/21/the-specter-of-the-giant-three; ngày lấy từ đường dẫn, trang không ghi ngày), đọc 20/10/2026: cổ phần trung bình của ba hãng ở công ty trong S&P 500 là 20,5% năm 2017, từ 5,2% năm 1998; phần phiếu trung bình trong các cuộc bầu giám đốc khoảng 25% năm 2018; dự báo khoảng 34% trong một thập kỷ và khoảng 41% trong hai thập kỷ. Bản NBER (https://www.nber.org/papers/w25914, tháng 6/2019) ghi “khoảng 25%” và “tới 40%”. Chương không dùng các dự báo của bài này. Nguồn sơ cấp (tóm tắt của chính các tác giả).
10. 48
    Lucian Bebchuk và Scott Hirst, “Big Three Power, and Why It Matters”, Boston University Law Review, tập 102, trang 1547 (2022) (https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4318&context=faculty_scholarship), đọc 20/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động (ghi chú của Chương 15). Số liệu cuối 2021; ba trung vị cộng lại 21,9% (BlackRock 7,7; Vanguard 9,7; State Street 4,5). Chương 33 chỉ dùng ba trung vị và tổng 21,9%; không dùng số phiếu bầu và không dùng các dự báo của bài. Nguồn sơ cấp.
11. 49
    CFA Institute, Digest 2001, “Disappearing Dividends: Changing Firm Characteristics or Lower Propensity to Pay?” (https://rpc.cfainstitute.org/en/research/cfa-digest/2001/11/disappearing-dividends-changing-firm-characteristics-or-lower-propensity-to-pay-digest-summary), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tỷ lệ công ty (phi tài chính, phi tiện ích) trả cổ tức là 66,5% năm 1978 và 20,8% năm 1999. Cần đối chiếu: trang không nêu tên tác giả; nghiên cứu thường được dẫn là của Fama và French (Journal of Financial Economics, 2001) nhưng trang đọc không xác nhận, nên chương không nêu tên.
12. 50
    S&P Dow Jones Indices, số liệu mua lại cổ phiếu và cổ tức của S&P 500, đăng lại trên blog của First Trust, 2/10/2025 (https://www.ftportfolios.com/blogs/MarketBlog/2025/10/2/sp-500-index-dividends--stock-buybacks), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: 12 tháng đến 6/2025, cổ tức 653,9 tỷ USD (kỷ lục) và mua lại 997,8 tỷ USD (12 tháng đến 6/2024: 877,5 tỷ); kỷ lục mua lại 1,005 nghìn tỷ USD trong 12 tháng đến 6/2022; quý 1/2025 mua lại 293,5 tỷ USD (kỷ lục quý) và quý 2/2025 234,6 tỷ USD. Tổng 1.651,7 tỷ USD và tỷ lệ cổ tức 39,6% là phép tính của chương. Nguồn thứ cấp (bản đăng lại). Cần đối chiếu: số cũ hơn một năm; chương chưa tìm thấy báo cáo mới hơn.
13. 51
    Multpl (dữ liệu của Robert Shiller), ba trang đọc 26/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động cho Chương 30 (ghi chú 34 của chương ấy): “S&P 500 PE Ratio by Year” (https://www.multpl.com/s-p-500-pe-ratio/table/by-year): P/E thực hiện 18,09 (1/1/1973), 7,73 (1/1/1982), 29,04 (1/1/2000), 35,96 (1/1/2021), 23,11 (1/1/2022), 22,82 (1/1/2023), 27,98 (1/1/2026), 26,01 (23/10/2026, bản “ước tính”); “10-Year Treasury Rate by Year” (https://www.multpl.com/10-year-treasury-rate/table/by-year): 6,46% (1/1/1973), 14,59% (1/1/1982), 6,66% (1/1/2000), 1,08% (1/1/2021), 1,76% (1/1/2022), 3,53% (1/1/2023), 4,21% (1/1/2026), 5,00% (23/10/2026); “S&P 500 Earnings Yield” (https://www.multpl.com/s-p-500-earnings-yield): 3,85% (23/10). Lợi suất lợi nhuận bảy dòng đầu là 100 chia P/E (tính ở chương này): 5,53; 12,94; 3,44; 2,78; 4,33; 4,38; 3,57; dòng cuối dùng 3,85 của Multpl. Cột chênh, mức giảm P/E 57,3% (7,73 chia 18,09 trừ 1) và mức tăng lợi suất 8,13 điểm là phép tính của chương. Cần đối chiếu: P/E thực hiện 26,01 là bản ước tính, khác 25,7 của FactSet (khác cách đo lợi nhuận); các mốc 1/1 là ngày đầu năm, không phải đáy hay đỉnh của từng năm.
14. 52
    Aswath Damodaran, Trường Kinh doanh Stern, Đại học New York, “Historical Returns on Stocks, Bonds and Bills: 1928–2025” (https://pages.stern.nyu.edu/~adamodar/New_Home_Page/datafile/histretSP.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động. Giá trị của 100 USD đầu tư đầu 1928, cuối 2025 (98 năm): S&P 500 có cổ tức 1.157.598,95; tín phiếu 3 tháng 2.578,30; trái phiếu Kho bạc 10 năm 7.752,88; trái phiếu doanh nghiệp Baa 53.952,41; bất động sản 5.626,02; vàng 21.025,41. Cuối 1975 (48 năm): S&P 500 4.142,10; tín phiếu 312,04; trái phiếu Kho bạc 393,68; Baa 896,12; bất động sản 453,48; vàng 679,51. Lợi suất bình quân nhân là phép tính của chương theo công thức (giá trị cuối chia 100) mũ (1 chia số năm) trừ 1; thời kỳ 1976 đến 2025 (50 năm) tính từ tỷ số hai giá trị cuối kỳ. Đã đối chiếu: kết quả khớp với bình quân nhân mà công cụ tóm tắt tự tính cho cột 1928 đến 2025 và 1976 đến 2025.
15. 53
    Òscar Jordà, Katharina Knoll, Dmitry Kuvshinov, Moritz Schularick và Alan Taylor, “The Rate of Return on Everything, 1870–2015”, Quarterly Journal of Economics, tập 134, số 3 (2019); bản NBER w24112 (https://www.nber.org/system/files/working_papers/w24112/w24112.pdf, Bảng II trang 13), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: 16 nước, lợi suất thực bình quân năm 1870 đến 2015: cổ phiếu 6,88%, nhà ở 7,06%, trái phiếu chính phủ dài hạn 2,53%, tín phiếu 1,03%; sau 1950: 8,30%, 7,42%, 2,79% và 0,88%; độ biến động của nhà ở là 10% và của cổ phiếu là 22%. Mức hơn 4,35 (6,88 trừ 2,53) và 5,51 (8,30 trừ 2,79) là phép tính của chương.Cũng dùng ở: Câu hỏi 6

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 2.

Câu hỏi 4. Vàng: giá vàng là giá của cái gì trong từng chế độ?

1. 54
   Federal Reserve History, “Creation of the Bretton Woods System” (https://www.federalreservehistory.org/essays/bretton-woods-created), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tháng 7/1944 đô la neo vào vàng ở 35 USD một ounce, các tiền khác neo vào đô la (biên 1%); chế độ đổi tiền hoạt động đầy đủ từ 1958; Mỹ đổi đô la lấy vàng ở 35 USD; đô la do nước ngoài giữ vượt vàng của Mỹ dẫn đến quyết định của Nixon năm 1971.
2. 55
   Michael Bordo, Eric Monnet và Alain Naef, “The Gold Pool (1961–1968) and the Fall of the Gold Exchange Standard”, NBER w24016 (https://www.nber.org/papers/w24016.pdf), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Gold Pool có tám thành viên (Mỹ, Đức, Anh, Ý, Pháp, Thụy Sĩ, Hà Lan, Bỉ); Ngân hàng Anh bắt đầu can thiệp ngày 6/11/1961; giải thể 15/3/1968; Mỹ chịu 50% hạn mức (135 trên 270 triệu USD); thặng dư lũy kế 1962 đến 1965 là 1.437 triệu USD; thâm hụt lũy kế từ cuối 1965 đến 3/1968 là 3.692 triệu USD, Mỹ chịu một nửa; khoản thua lỗ của Mỹ trong Pool (1.846 triệu USD) bằng khoảng 44% mức giảm 4.162 triệu USD của vàng tiền tệ Mỹ trong thời kỳ ấy (tỷ lệ 44% là phép tính của chương: 1.846 chia 4.162). Cần đối chiếu: các ngày của Pool đọc qua công cụ tóm tắt, chưa đối chiếu với toàn văn.
3. 56
   Ngân hàng Dự trữ Liên bang Cleveland, Economic Commentary, 5/5/1980, “After Silver and Gold: Some Sober Thoughts on Speculative Bubbles” (https://www.clevelandfed.org/publications/economic-commentary/1980/ec-19800505-after-silver-and-gold-some-sober-thoughts-on-speculative-bubbles), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: vàng đóng cửa ở London đạt đỉnh 850 USD một ounce ngày 21/1/1980; hai buổi sáng sau còn 650 USD; đáy 480 USD ngày 17/3/1980; khoảng 520 USD khi bài viết ra (5/5/1980). Các phép tính của chương: 850 chia 35 bằng 24,3; 650 chia 850 trừ 1 bằng âm 23,5%; 480 chia 850 trừ 1 bằng âm 43,5%; từ 21/1 đến 17/3/1980 là 56 ngày.
4. 57
   Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “Joint statement on gold”, 26/9/1999 (https://www.ecb.europa.eu/press/pr/date/1999/html/pr990926.en.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: 15 ngân hàng trung ương ký (gồm ECB, Bundesbank, Banque de France, Ngân hàng Anh); “doanh số bán mỗi năm sẽ không vượt khoảng 400 tấn và tổng doanh số trong thời kỳ này sẽ không vượt 2.000 tấn” trong 5 năm; không mở rộng việc cho thuê vàng và dùng hợp đồng tương lai và quyền chọn vàng; xem lại sau 5 năm. Chương không đọc các lần gia hạn sau đó.
5. 58
   Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), “The international role of the euro”, 6/2025 (https://www.ecb.europa.eu/press/other-publications/ire/html/ecb.ire202506.en.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tỷ trọng vàng trong dự trữ ngoại hối toàn cầu theo giá thị trường cuối 2024 là 20%, vượt euro (16%); các ngân hàng trung ương mua hơn 1.000 tấn năm 2024, gấp đôi thập niên trước (như tóm tắt đọc được ghi; chương giữ nguyên cách ghi, không tự suy ra mức bình quân); vàng trong tay ngân hàng trung ương là 36.000 tấn so với đỉnh 38.000 tấn năm 1965. Cần đối chiếu: WGC ghi 39.000 tấn ở cuối quý 2/2026; hai nguồn khác ngày và khác cách đo nên chương không so.
6. 59
   Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), (a) thông cáo 30/7/2026 “Gold market shows resilience as price momentum cools in Q2” (https://www.gold.org/news-and-events/press-releases/gold-market-shows-resilience-price-momentum-cools-q2): ngân hàng trung ương mua ròng 289 tấn trong quý 2 (tăng 62% so với cùng kỳ), ETF vàng bán ròng 45 tấn, trang sức quý 2 giảm 17% về lượng; (b) “Gold Demand Trends Q2 2026 Executive Summary” (https://www.gold.org/download/file/20967/GDT-Q2-2026-Executive-Summary.pdf): giá LBMA PM bình quân quý 2 là 4.506,29 USD và quý 1 là 4.872,9 USD; ngân hàng trung ương mua ròng 288,9 tấn (quý 2) và 56,5 tấn (quý 1); ETF vàng bán ròng 44,8 tấn (quý 2); tổng cầu quý 2 là 1.268,9 tấn. Cả hai đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động. Các phép tính của chương: 56,5 cộng 288,9 bằng 345,4 tấn; 288,9 chia 56,5 bằng 5,1 lần; 4.506,29 chia 4.872,9 trừ 1 bằng âm 7,5%; 288,9 tấn nhân 32.150,75 ounce một tấn nhân 4.506,29 USD bằng khoảng 41,9 tỷ USD (giá bình quân quý, không phải giá mua thực tế).

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 3, 4, 22, 36, 37.

Câu hỏi 5. Dầu và hàng hóa: ai đặt giá, cơ quan quản lý, cartel hay thị trường hợp đồng tương lai?

1. 60
   FRED, chuỗi WTISPLC “Spot Crude Oil Price: West Texas Intermediate (WTI)” (https://fred.stlouisfed.org/data/WTISPLC.txt), cập nhật 7/10/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, USD một thùng, bình quân tháng: 27,329 (7/1985); 30,813 (11/1985); 12,618 (3/1986); 11,575 (7/1986); 133,93 (6/2008); 41,02 (12/2008); 16,55 (4/2020); 80,46 (7/2026); 83,90 (8/2026); 97,31 (9/2026). Các phép tính của chương: 11,575 chia 27,329 trừ 1 bằng âm 57,6%; 41,02 chia 133,93 trừ 1 bằng âm 69,4%.
2. 61
   Michael Masters, lời khai trước Ủy ban An ninh Nội địa và Các vấn đề Chính phủ của Thượng viện Mỹ, 20/5/2008 (https://www.hsgac.senate.gov/imo/media/doc/052008Masters.pdf), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: vốn đầu tư vào các chiến lược chỉ số hàng hóa “tăng từ 13 tỷ USD cuối 2003 lên 260 tỷ USD tháng 3/2008”; Brent tăng 213% và WTI tăng 191% từ 3/2003 đến 3/2008; “các nhà đầu cơ theo chỉ số” chiếm 39% số hợp đồng mở bình quân (tính của chính ông). Đây là số của một nhân chứng, không phải thống kê của cơ quan quản lý; chương không dùng chúng để nói nguyên nhân của giá.
3. 62
   Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC), thông cáo 8315-20, báo cáo tạm thời của nhân viên (https://www.cftc.gov/PressRoom/PressReleases/8315-20), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: hợp đồng WTI giao tháng 5/2020 “giảm từ 17,73 USD một thùng xuống thanh toán ở âm 37,63 USD ngày 20/4, một ngày trước khi hết hạn” (hết hạn 21/4/2020); nguyên nhân nêu: cung dư, cầu giảm do COVID-19, lo ngại hết chỗ lưu kho, và lượng hợp đồng mở cao bất thường.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 5, 25, 26, 31, 37.

Câu hỏi 6. Bất động sản: nợ thế chấp làm nên thị trường nhà ở ra sao, và lãi suất đi vào giá nhà bằng đường nào?

1. 63
   Wealth Management, 2020, “Looking back on 60 years of REITs” (https://www.wealthmanagement.com/alternative-investments/looking-back-on-60-years-of-reits), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Tổng thống Eisenhower ký ngày 14/9/1960 (Đạo luật Gia hạn Thuế Xì gà 1960); mục đích là cho mọi nhà đầu tư cơ hội vào danh mục bất động sản có thu nhập. Nguồn thứ cấp. Cần đối chiếu: trang của Nareit không đọc được (bị chặn), nên chương không dùng quy mô của REIT.
2. 64
   Ginnie Mae, “Ginnie at 50” (https://www.ginniemae.gov/newsroom/publications/Documents/ginnie_at_50.pdf), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Ginnie Mae lập năm 1968 trong Bộ Phát triển Nhà ở và Đô thị (HUD); chứng khoán đảm bảo bằng thế chấp đầu tiên phát hành năm 1970; bảo lãnh trả gốc và lãi đúng hạn.
3. 65
   Federal Reserve History, “Savings and Loan Crisis” (https://www.federalreservehistory.org/essays/savings-and-loan-crisis), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Công ty Giải quyết Tín thác (RTC) đóng 747 tổ chức tiết kiệm và cho vay với tài sản hơn 407 tỷ USD; chi phí ước tính cao tới 124 tỷ USD; RTC đóng cửa 31/12/1995; đạo luật FIRREA năm 1989.
4. 66
   Realtor.com, “Mortgage Rate Lock-In Still Dominates”, thông cáo qua PR Newswire ngày 22/10/2026 (đọc bản đăng trên https://ycharts.com/news/story/PRN-LA78210-20261022), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động; dữ liệu của Cơ quan Tài chính Nhà ở Liên bang (FHFA), National Mortgage Database, mẫu 1 trên 20 khoản vay hạng nhất, tính theo số khoản vay còn dư nợ, quý 2/2026: dưới 3% là 19,2%; từ 3% đến dưới 4% là 29,9% (cộng 49,1%); từ 4% đến dưới 5% là 16,5%; từ 5% đến dưới 6% là 12,0%; từ 6% trở lên là 22,5%. Số quý 2/2026 là bản in đầu và thường được điều chỉnh tăng khoảng 1%, chủ yếu ở nhóm 5% đến dưới 6% và từ 6%. Thông cáo dự báo nhóm từ 6% lên 27% đến 28,5% vào giữa 2027; chương không dùng dự báo. Nguồn thứ cấp. Cần đối chiếu: tổng các nhóm bằng 100,1% vì làm tròn.
5. 67
   CalculatedRisk, “FHFA’s Q2 National Mortgage Database” (https://calculatedrisk.substack.com/p/fhfas-q2-national-mortgage-database), đăng 26/9/2025, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động; dữ liệu của FHFA, National Mortgage Database, khoản vay cố định, đóng, nhà 1 đến 4 hộ: quý 2/2025 dưới 4% là 52,5% (đỉnh 65,1% ở quý 1/2022), dưới 5% là 70,4%, từ 6% trở lên là 19,7% (đáy 7,3% ở quý 2/2022). Các phép tính của chương: 65,1 trừ 49,1 bằng 16,0 điểm; 22,5 chia 7,3 bằng 3,1 lần. Nguồn thứ cấp. Cần đối chiếu: hai nguồn (Realtor.com và CalculatedRisk) cùng dẫn dữ liệu của FHFA nhưng khác ngày công bố và có thể khác bộ lọc; số đỉnh và đáy chưa đọc trực tiếp từ FHFA.
6. 68
   FRED, chuỗi CSUSHPINSA “S&P Cotality Case-Shiller U.S. National Home Price Index” (https://fred.stlouisfed.org/data/CSUSHPINSA.txt), cập nhật 30/9/2026, đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, chưa điều chỉnh mùa vụ, tháng 1/2000 bằng 100: 184,608 (7/2006, đỉnh); 133,987 (2/2012, đáy); 337,306 (7/2026). Các phép tính của chương: 133,987 chia 184,608 trừ 1 bằng âm 27,4%; 337,306 chia 133,987 bằng 2,52; 337,306 chia 184,608 trừ 1 bằng 82,7%.
7. 69
   S&P Cotality Case-Shiller, thông cáo qua PR Newswire ngày 27/10/2026, “S&P Cotality Case-Shiller Index Reports Annual Gain in August 2026” (https://www.prnewswire.com/news-releases/sp-cotality-case-shiller-index-reports-annual-gain-in-august-2026-302920916.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: chỉ số toàn quốc tăng 2,1% so với cùng kỳ tháng 8/2026 (tháng 7: 1,9%); 10 thành phố tăng 3,6%; 20 thành phố tăng 2,7%; Chicago tăng 6,7%, New York 6,2%, Cleveland 4,3%; Seattle giảm 2,0%, Las Vegas giảm 1,3%, Denver giảm 0,8%; tháng 8 so với tháng 7 giảm 0,2% (chưa điều chỉnh mùa vụ).
8. 70
   Cục Dự trữ Liên bang, thống kê Z.1 “Financial Accounts of the United States”, quý 2/2026, phát hành 11/9/2026 (https://www.federalreserve.gov/releases/z1/20260911/z1.pdf), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: bất động sản ở có chủ của hộ gia đình (owner-occupied real estate) 49,8 nghìn tỷ USD; nợ thế chấp nhà (home mortgages) 14,0 nghìn tỷ USD; tài sản ròng của hộ gia đình 195,9 nghìn tỷ USD. Tỷ số 25,4% (49,8 chia 195,9) là phép tính của chương. Cần đối chiếu: bảng B.101 chưa mở trực tiếp; số 49,8 lấy từ phần văn bản của Fed. Bài nguồn của chương ghi 54,07 theo một định nghĩa khác, nên chương không dùng.
9. 71
   Hiệp hội Nhà xây Quốc gia (NAHB), Eye on Housing, “Value of Household Real Estate Assets Approaches $50 Trillion”, 14/9/2026 (https://eyeonhousing.org/2026/09/value-of-household-real-estate-assets-approaches-50-trillion/), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động, dẫn Z.1 quý 2/2026: tài sản bất động sản của hộ gia đình 49,8 nghìn tỷ USD; nợ có thế chấp bất động sản 14,0 nghìn tỷ USD; vốn chủ 35,8 nghìn tỷ USD, bằng 71,9%, quý thứ 13 liên tiếp trên 70%. Nguồn thứ cấp.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 8, 9, 10, 27, 53.

Câu hỏi 7. Bitcoin và stablecoin: nhóm mua nào đã đổi vai trò của bitcoin?

1. 72
   Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Annual Economic Report 2018, chương V, 24/6/2018 (https://www.bis.org/publ/arpdf/ar2018e5.htm), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: “it is hard to identify a specific economic problem which they [tiền mã hóa] currently solve” (chương dịch: “khó nhận ra một vấn đề kinh tế cụ thể mà chúng hiện giải quyết được”); báo cáo cũng nêu nhiều đợt chào bán tiền mã hóa lần đầu là Ponzi gian lận; chương không dùng ý này.
2. 73
   CME Group, thông cáo 1/12/2017, “CME Group Self-Certifies Bitcoin Futures to Launch Dec. 18” (https://www.cmegroup.com/media-room/press-releases/2017/12/01/cme_group_self-certifiesbitcoinfuturestolaunchdec18.html), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: hợp đồng tương lai bitcoin ra mắt thứ Hai 18/12/2017, có hiệu lực từ Chủ nhật 17/12/2017 cho ngày giao dịch 18/12; thanh toán bằng tiền mặt theo CME CF Bitcoin Reference Rate (4 giờ chiều giờ Luân Đôn).
3. 74
   Tobias Adrian, Tara Iyer và Mahvash Qureshi, blog của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), “Crypto Prices Move More in Sync With Stocks, Posing New Risks”, 11/1/2022 (https://www.imf.org/en/blogs/articles/2022/01/11/crypto-prices-move-more-in-sync-with-stocks-posing-new-risks), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: tương quan lợi suất giữa bitcoin và S&P 500 là 0,01 (2017 đến 2019) và 0,36 (2020 đến 2021); với chỉ số MSCI thị trường mới nổi là 0,34. Chương dùng số của bài, không đo lại; số cho thời kỳ sau 2021 không nằm trong các nguồn đã đọc cho chương này.
4. 75
   Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC), tuyên bố của chủ tịch Gary Gensler về các sản phẩm giao dịch trên sàn giữ bitcoin giao ngay, 10/1/2024 (https://www.sec.gov/newsroom/speeches-statements/gensler-statement-spot-bitcoin-011023), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: Ủy ban phê duyệt niêm yết và giao dịch cổ phần của một số sản phẩm giao dịch trên sàn giữ bitcoin giao ngay; ông viết rằng Ủy ban “không phê duyệt hay ủng hộ bitcoin” (chương dịch từ “we did not approve or endorse bitcoin”).
5. 76
   Nhà Trắng, sắc lệnh “Establishment of the Strategic Bitcoin Reserve and United States Digital Asset Stockpile”, 6/3/2025 (https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/03/establishment-of-the-strategic-bitcoin-reserve-and-united-states-digital-asset-stockpile/), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: lập Dự trữ Bitcoin Chiến lược và Kho Tài sản Số của Mỹ; bitcoin tịch thu “không được bán”; việc thu mua thêm chỉ được làm khi “trung lập về ngân sách và không gây thêm chi phí cho người nộp thuế Mỹ” (chương dịch từ “budget neutral and do not impose incremental costs on United States taxpayers”). Cần đối chiếu: phần Kho Tài sản Số (tài sản không phải bitcoin) có quy định riêng về mua thêm, chương không dùng.
6. 77
   Strategy, trang chủ (https://www.strategy.com), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: nắm 848.517 bitcoin tính đến 26/10/2026, bằng 4,04% nguồn cung (21 triệu) theo trang. Phép kiểm của chương: 848.517 chia 21.000.000 bằng 4,04%.
7. 78
   CoinGecko, trang bitcoin (https://www.coingecko.com/en/coins/bitcoin), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: nguồn cung tối đa 21 triệu bitcoin; lưu hành 20,104 triệu; giá 80.432 USD và vốn hóa 1,617 nghìn tỷ USD ở thời điểm đọc (giờ đọc không ghi, khác giờ của mempool.space). Tỷ lệ 95,7% (20,104 chia 21) là phép tính của chương; chương dùng giá 79.517 của mempool.space, không dùng giá 80.432.
8. 79
   Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Annual Economic Report 2025, chương III (https://www.bis.org/publ/arpdf/ar2025e3.htm), đọc 27/10/2026 qua công cụ tóm tắt tự động: stablecoin “thường không đạt phép thử về tính đồng nhất” (singleness) và “cũng không đạt phép thử về tính co giãn” (elasticity); lo ngại về tính toàn vẹn vì hấp dẫn với tội phạm; “không thể là trụ cột của hệ thống tiền tệ tương lai”; “hơn 99% stablecoin tính bằng đô la” (chương dịch từ “Over 99% of stablecoins are US dollar-denominated”). Định nghĩa trong ngoặc ở chương là cách diễn giải của chương cho hai thuật ngữ của BIS.

Mục này còn dùng lại ghi chú đã nêu ở mục khác: 7, 17, 28, 29.